Tip 2 Diyabet
Tip 2 diyabet, vücudun insüline yeterince yanıt verememesi (insülin direnci) ve zamanla pankreasın insülin üretiminin yetersiz kalması sonucu kan şekerinin yükseldiği kronik bir hastalıktır. Yaşam tarzı değişiklikleri, gerekirse ilaçlar ve düzenli izlemle kontrol altında tutulur.

Özet
Tip 2 diyabet, en sık görülen diyabet türüdür ve diyabetli kişilerin büyük çoğunluğunu oluşturur. Bu hastalıkta vücut pankreasın salgıladığı insülin hormonuna yeterince yanıt vermez (insülin direnci). Zamanla pankreas da ihtiyaç duyulan insülini üretemez hale gelebilir. Sonuçta glukoz (şeker) hücrelere giremez ve kanda birikir.
Hastalık sinsi başlar. Birçok kişide yıllarca belirti olmayabilir ve tanı rutin kan testiyle konur. Yüksek kan şekeri uzun süre kontrol edilmezse kalp ve damar hastalığı, böbrek hasarı, göz ve sinir hasarı ile ayak yaraları gibi ciddi sorunlara yol açabilir.
Tip 2 diyabet kronik bir hastalıktır ve tedavisi uzun süreli yönetime dayanır. Sağlıklı beslenme, düzenli hareket, kilo kontrolü, gerektiğinde ilaçlar ve insülin ile kan şekeri hedef aralıkta tutulabilir. Bazı kişilerde kilo kaybı ile hastalık remisyona (ilaçsız normal kan şekerine) girebilir, ancak bu durum hekim takibi gerektirir ve kesin bir iyileşme anlamına gelmez. Belirtiler varsa ya da risk taşıyorsanız bir sağlık kuruluşuna başvurarak kan şekerinizi ölçtürün.
Hakkında
Tip 2 Diyabet Nedir?
Besinlerdeki karbonhidratlar sindirilince glukoza dönüşür. Pankreasın salgıladığı insülin, glukozun kandan hücrelere girmesini sağlayarak kan şekerini dengede tutar. Tip 2 diyabette hücreler insüline yeterince yanıt vermez (insülin direnci). Başlangıçta pankreas daha fazla insülin salgılayarak bunu telafi eder, ancak zamanla bu çaba yetersiz kalır ve kan şekeri yükselir.
Tip 1 diyabette ise bağışıklık sistemi pankreastaki insülin üreten hücrelere saldırır ve insülin neredeyse hiç üretilemez. Bu nedenle tip 1 diyabette insülin tedavisi baştan gereklidir. Tip 2 diyabet çoğunlukla erişkinlerde ve kilo fazlası olanlarda görülür, ancak çocuk ve gençlerde de artmaktadır. Eski "insüline bağımlı olmayan" ya da "erişkin tipi" adlandırmaları artık kullanılmamaktadır, çünkü tip 2 diyabette de zamanla insülin gerekebilir.
Tip 2 Diyabet Ne Kadar Yaygın?
Tip 2 diyabet dünyada ve Türkiye’de yaygın ve artan bir sağlık sorunudur. Diyabetli kişilerin yaklaşık %90’ı tip 2’dir. Önemli bir kısmı hastalığının farkında değildir, çünkü başlangıçta belirti vermeyebilir. Güncel rakamlar için Uluslararası Diyabet Federasyonu ve Türk Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği verilerine bakılabilir.
Tedavi Seçenekleri
Tedavinin amacı kan şekerini kişiye uygun hedef aralıkta tutmak ve komplikasyonları önlemektir. Çoğu erişkin için HbA1c hedefi yaklaşık %7’nin altındadır, ancak yaş, eşlik eden hastalıklar ve hipoglisemi riskine göre hekim hedefi bireyselleştirir.
- Yaşam tarzı değişikliği: Dengeli beslenme, kilo kaybı (fazla kilosu olanlarda), düzenli fiziksel aktivite, sigaranın bırakılması ve uyku düzeni tedavinin temelidir.
- Metformin: Genellikle ilk seçilen ilaçtır. Düşük dozla başlanır ve hekim önerisiyle kademeli artırılır. Böbrek fonksiyonu belirgin bozuksa kullanılmaz ya da doz ayarlanır.
- Diğer ilaç grupları: SGLT2 inhibitörleri, GLP-1 reseptör agonistleri, DPP-4 inhibitörleri, sülfonilüreler ve diğerleri hekim tarafından kalp, böbrek hastalığı ve kilo gibi kişisel durumlara göre eklenir. Bazılarının kalp ve böbrek koruyucu etkisi gösterilmiştir.
- İnsülin: İlaçlar yeterli olmadığında, kan şekeri çok yüksek olduğunda, ketoasidoz ya da başka bir ağır durum varsa veya hamilelikte gerekebilir. İnsülin başlanması "hastalığın kötüleştiği" anlamına gelmez; bir tedavi seçeneğidir.
- Metabolik (obezite) cerrahisi: Belirli kilo ve hastalık kriterlerini karşılayan kişilerde hekim kurulu tarafından değerlendirilebilir. Bazı kişilerde diyabeti belirgin düzeltir, ancak kesin tedavi değildir ve hastalık yeniden ortaya çıkabilir.
- Eşlik eden durumlar: Kan basıncı ve kolesterol tedavisi, gerektiğinde kalp koruyucu ilaçlar tedavinin parçasıdır.
İlaçlarınızı hekime danışmadan bırakmayın, doz değiştirmeyin ve bitkisel ürünlerle ilaç tedavisinin yerini tutmaya çalışmayın. Bitkisel ürünlerin kan şekerine etkisine dair bilimsel kanıt sınırlıdır ve bazıları ilaçlarla etkileşebilir, doktorunuza danışın.
Diyabetle Yaşam
Diyabet bir kez tanı konunca ömür boyu takip gerektirir. Hastalık hakkında eğitim almak, evde kan şekeri ölçümü yapmak (hekimin önerdiği sıklıkta), ölçümleri not etmek ve düzenli kontrollere gitmek başarılı yönetimin parçalarıdır. Diyabet eğitimi veren hemşire ve diyetisyenlerden destek almak yararlıdır. Tanı sonrası kaygı ve moral bozukluğu sık görülür, destek istemek sağlıklı bir davranıştır.
Nedenleri
Tip 2 diyabetin tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, fazla kilo ve yaşam tarzı etkenleri birlikte rol oynar.
İnsülin Direnci
Karaciğer, kas ve yağ dokusu hücreleri insüline yeterince yanıt vermez. Bu nedenle glukoz hücrelere giremez ve kanda yükselir. Pankreas başlangıçta daha fazla insülin salgılayarak bunu telafi eder.
Pankreas Beta Hücrelerinin Zamanla Yetersiz Kalması
Uzun süre fazla insülin üretmek zorunda kalan pankreas beta hücreleri zamanla yorulur ve insülin üretimi azalır. Bu sürecin ne kadar hızlı ilerlediği kişiden kişiye değişir. Bu nedenle tanı sırasında insülin düzeyi normal, yüksek ya da düşük olabilir.
Fazla Kilo ve Karın Çevresinde Yağlanma
Tip 2 diyabetli kişilerin çoğunda fazla kilo ya da obezite vardır. Özellikle karın bölgesinde biriken yağ insülin direncini artırır. Yine de ince ya da normal kilolu kişilerde de tip 2 diyabet görülebilir.
Genetik ve Aile Öyküsü
Anne, baba ya da kardeşinde tip 2 diyabet olması riski belirgin artırır. Genler tek başına hastalığı kesinleştirmez; kilo, hareketsizlik ve beslenme gibi etkenler genetik yatkınlığı ortaya çıkarabilir.
Yaşam Tarzı Etkenleri
- Hareketsiz yaşam, kas kitlesi azlığı
- Rafine karbonhidrat, şekerli içecekler ve işlenmiş gıdalardan zengin beslenme
- Uyku bozuklukları (uyku apnesi, yetersiz uyku) ve sürekli stres
- Sigara kullanımı
Diğer Etkenler
Bazı ilaçlar (örneğin uzun süreli kortizon tedavisi), polikistik over sendromu, pankreas hastalıkları ve bazı hormonal hastalıklar kan şekerinin yükselmesine katkı verebilir. Alkol tip 2 diyabeti doğrudan tetiklemez, ancak kilo artışına ve pankreas ile karaciğer sorunlarına yol açarak dolaylı etki edebilir.
Belirtileri
Tip 2 diyabet çoğu zaman yıllarca belirti vermeden ilerler. Bu nedenle bazı kişilerde tanı, komplikasyonlar ortaya çıktıktan sonra ya da rutin kan testi sırasında konur. Belirtiler olduğunda genellikle yavaş ve hafif başlar.
Sık Görülen Belirtiler
- Sık idrara çıkma: Yüksek kan şekeri böbreklerden fazla idrar atılmasına yol açar, özellikle geceleri daha belirgindir.
- Aşırı susama ve ağız kuruluğu: Sıvı kaybına bağlı olarak gelişir.
- Aşırı acıkma: Glukoz hücrelere giremediği için yemek yedikten sonra bile açlık hissedilebilir.
- Halsizlik ve çabuk yorulma: Hücreler glukozdan yeterince enerji alamaz.
- Açıklanamayan kilo kaybı: Özellikle kan şekeri uzun süre yüksek kaldığında görülebilir.
- Bulanık görme: Yüksek kan şekeri göz merceğinin şeklini geçici olarak etkileyebilir.
- Sık enfeksiyonlar ve kaşıntı: Mantar enfeksiyonları (cinsel organ bölgesi, deri kıvrımları), idrar yolu enfeksiyonları ve diş eti sorunları daha sık görülür.
- Yaraların geç iyileşmesi: Kan şekeri yüksekliği ve damar-sinir hasarı yara iyileşmesini geciktirir.
- El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma: Sinir hasarının işareti olabilir.
- Ciltte koyu, kadifemsi lekeler (akantozis nigrikans): Boyun, koltuk altı gibi bölgelerde insülin direncini düşündürür.
Bu belirtilerin bir kısmı başka hastalıklarda da görülür ve yokluğu diyabeti dışlamaz. Tanı için kan testi gerekir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
- Yukarıdaki belirtilerden birkaçı birlikte ya da uzun süre devam ediyorsa.
- Diyabet açısından risk taşıyorsanız (45 yaş üstü, fazla kilo, ailede diyabet, daha önce gebelik diyabeti) belirti olmasa bile.
- Diyabet tanınız varsa kan şekeriniz sürekli hedefin üzerindeyse ya da ayakta yara, kızarıklık, şişlik ve görme değişikliği fark ettiyseniz.
Acile hemen başvurun: Şiddetli susuzluk ve sık idrarla birlikte kusma, karın ağrısı, hızlı nefes alma, nefeste meyvemsi koku, konfüzyon ya da bilinç bulanıklığı (ketoasidoz ya da hiperozmolar durum olabilir), ağır hipoglisemi belirtileri (titreme, terleme, çarpıntı, konuşma bozukluğu, bilinç kaybı, nöbet), göğüs ağrısı, ani görme kaybı, yüz ya da kol-bacakta uyuşma ve güçsüzlük gibi durumlarda 112’yi arayın.
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Tip 2 diyabet kan testleri ile tanınır. Tanı çoğu zaman belirti olmadan, tarama sırasında konur. Tanıyı hekim koyar ve genellikle ikinci bir test ile doğrulanır (belirgin belirtiler ve çok yüksek kan şekeri varsa tek test yeterli olabilir).
Tanıda Kullanılan Testler ve Değerler
- HbA1c: Son 2-3 aylık ortalama kan şekerini yansıtır, aç olmak gerekmez. %5,7’nin altı normal, %5,7-6,4 arası prediyabet, %6,5 ve üzeri diyabet olarak değerlendirilir.
- Açlık plazma glukozu (en az 8 saat açlık): 100 mg/dL’nin altı normal, 100-125 mg/dL prediyabet (bozulmuş açlık glukozu), 126 mg/dL ve üzeri diyabet düzeyidir.
- Oral glukoz tolerans testi (75 g glukoz sonrası 2. saat): 140 mg/dL’nin altı normal, 140-199 mg/dL prediyabet, 200 mg/dL ve üzeri diyabet düzeyidir.
- Rastgele kan şekeri: Klasik belirtiler (aşırı susama, sık idrar, kilo kaybı) varken 200 mg/dL ve üzeri ölçüm diyabeti düşündürür.
HbA1c, kansızlık, hemoglobin çeşitleri, son dönemde kan kaybı ya da transfüzyon gibi durumlarda yanıltıcı olabilir. Bu durumda hekim açlık glukozu ya da diğer testlere başvurur.
Diyabet Türünün Belirlenmesi
Tip 1, tip 2 ve diğer diyabet türlerini ayırmak için yaş, kilo, belirtilerin başlangıç hızı ve aile öyküsü değerlendirilir. Gerekirse C-peptid ve otoantikor testleri istenir. Gebelikte ise 24-28. haftalarda glukoz yükleme testi ile gebelik diyabeti taranır.
Tarama
Fazla kilolu olup ek risk faktörü bulunanlar ve 35 yaşından sonra tüm erişkinler için tarama önerilir. Normal çıkarsa en az üç yılda bir tekrar edilir. Prediyabet saptananlarda yılda bir kontrol önerilir. Tarama aralığı hekim tarafından kişiye göre belirlenir.
Tanı Sonrası İzlem
Tanıdan sonra HbA1c düzenli izlenir (çoğunlukla 3-6 ayda bir), böbrek fonksiyonu ve idrarda albümin yılda bir bakılır, kolesterol ve kan basıncı ölçülür, göz dibi muayenesi ve ayak muayenesi yılda bir yapılır. Diyabetle ilgili başvuru için ilk adım iç hastalıkları ya da endokrinoloji uzmanıdır.
Risk Faktörleri
Aşağıdaki durumlar tip 2 diyabet gelişme olasılığını artırır. Değiştirilemeyen faktörlerin yanı sıra değiştirilebilen faktörler de vardır ve bunlara müdahale ederek risk azaltılabilir.
Değiştirilemeyen Risk Faktörleri
- Yaş: Risk özellikle 45 yaşından sonra artar. Ancak gençlerde ve çocuklarda da görülme sıklığı artmaktadır.
- Aile öyküsü: Anne, baba ya da kardeşte tip 2 diyabet olması riski belirgin artırır.
- Etnik köken: Güney Asya, Orta Doğu ve bazı topluluklarda risk daha yüksektir.
- Gebelik diyabeti öyküsü: Gebelik diyabeti geçiren kadınların önemli bir kısmında yıllar içinde tip 2 diyabet gelişebilir. Bu kadınlar doğumdan sonra düzenli olarak (en az 3 yılda bir) kan şekeri taramasından geçmelidir. Ayrıca 4 kg üzerinde bebek doğurmak da risk göstergesidir.
- Polikistik over sendromu öyküsü.
Değiştirilebilen Risk Faktörleri
- Fazla kilo ve obezite: Özellikle karın çevresinde yağlanma en önemli değiştirilebilir risk faktörüdür. Bel çevresinin geniş olması (kadında yaklaşık 88 cm, erkekte 102 cm üzeri ya da hekimin belirttiği değerler) riski gösterir. Bel çevresi tanı koydurmaz, yalnızca risk göstergesidir.
- Hareketsiz yaşam
- Sağlıksız beslenme: Şekerli içecekler, işlenmiş gıdalar ve aşırı kalori
- Sigara kullanımı
- Yetersiz uyku ve uyku apnesi
Eşlik Eden Hastalıklar
- Prediyabet: Bozulmuş açlık glukozu ya da bozulmuş glukoz toleransı, diyabet için en güçlü uyarıdır. Prediyabette yaklaşık %5-7 kilo kaybı ve haftada en az 150 dakika yürüyüş benzeri aktivite diyabet gelişme riskini belirgin azaltır.
- Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol/trigliserit
- Yağlı karaciğer hastalığı
- Kalp-damar hastalığı öyküsü
- Bazı ilaçların uzun süreli kullanımı: Kortizon gibi.
Riskli grupta iseniz belirti olmasa da bir sağlık kuruluşunda kan şekeri taraması yaptırmanız önerilir.
Komplikasyonları
Kan şekeri uzun süre yüksek kalırsa damarlar ve sinirler zarar görür. Sorunların çoğu yıllar içinde sessizce gelişir. İyi kan şekeri, kan basıncı ve kolesterol kontrolü ile komplikasyon riski önemli ölçüde azaltılabilir.
Akut (Ani Gelişen) Komplikasyonlar
Hipoglisemi (Düşük Kan Şekeri)
Çoğunlukla insülin ya da sülfonilüre gibi ilaçlar kullananlarda görülür. Kan şekeri 70 mg/dL’nin altına indiğinde hipoglisemi kabul edilir; 54 mg/dL altı ağır sayılır. Belirtiler terleme, titreme, çarpıntı, açlık, baş dönmesi, konuşma ya da davranış bozukluğu, ağır olduğunda bilinç kaybı ve nöbettir. Kişi bilinçliyse 15 gram hızlı etkili karbonhidrat (örneğin yarım su bardağı meyve suyu ya da 3-4 şeker tableti) alır ve 15 dakika sonra tekrar ölçer. Bilinç kaybı varsa ağızdan bir şey verilmemeli, hemen 112 aranmalıdır. Sık hipoglisemi yaşayan hasta hekimine başvurmalıdır.
Hiperglisemik Acil Durumlar
Çok yüksek kan şekeri ve enfeksiyon, ilaç bırakma gibi tetikleyicilerle diyabetik ketoasidoz ya da hiperozmolar hiperglisemik durum gelişebilir. Aşırı susama, sık idrar, kusma, karın ağrısı, hızlı nefes, bilinç bulanıklığı belirtileridir ve hastanede acil tedavi gerekir. Ketoasidoz tip 1’de daha sık, tip 2’de ise daha nadirdir, ancak ağır hastalık ve bazı ilaçlarla (özellikle SGLT2 inhibitörleri) görülebilir.
Enfeksiyonlar
Yüksek kan şekeri bağışıklığı zayıflatır. İdrar yolu, deri, diş eti, solunum yolu ve mantar enfeksiyonları daha sık ve ağır seyredebilir. Grip, zatürre ve hepatit B aşıları hekim önerisine göre yapılmalıdır.
Kronik (Uzun Süreli) Komplikasyonlar
Kalp ve Damar Hastalığı
Diyabet kalp krizi, inme ve bacak damar hastalığı riskini artırır ve diyabetli kişilerde başlıca ölüm nedenidir. Diyabetli kişilerde sinir hasarı nedeniyle kalp krizi tipik ağrı olmadan, "sessiz" seyredebilir. Nefes darlığı, olağandışı halsizlik ya da çene-kol ağrısı varsa hemen başvurulmalıdır.
Böbrek Hasarı (Nefropati)
Diyabet böbrek yetmezliğinin önde gelen nedenlerindendir. İlk belirti idrarda albümin kaçağıdır ve belirti vermez, bu nedenle yılda bir idrar ve kan testi gerekir.
Göz Hasarı (Retinopati, Katarakt, Glokom)
Retinadaki küçük damarların hasarı (diyabetik retinopati) erken dönemde belirti vermez. Tedavi edilmezse görme kaybına yol açabilir. Yılda bir göz dibi muayenesi önerilir. Katarakt ve glokom da daha sık görülür.
Sinir Hasarı (Nöropati)
En sık el ve ayaklarda uyuşma, yanma, karıncalanma ve his kaybı olarak ortaya çıkar. Sindirim sistemi, mesane, kalp ve cinsel işlev sinirlerini de etkileyebilir (otonom nöropati).
Ayak Sorunları
His kaybı ve damar hastalığı birleştiğinde fark edilmeyen yaralar gelişebilir. Tedavi edilmezse ayak ülseri, enfeksiyon, kangren ve ampütasyon (uzuv kaybı) olabilir. Ayaklara her gün bakılmalı, çıplak ayakla gezilmemeli, ayakkabı ve çorap uygun seçilmeli, çatlak, kızarıklık, yara ya da kararma görülürse beklemeden hekime başvurulmalıdır.
Cinsel Sorunlar
Erkeklerde sertleşme sorunu, kadınlarda cinsel isteksizlik ve ağrı görülebilir. Bu sorunlar tedavi edilebilir; hekimle konuşmaktan çekinilmemelidir.
Diğer
Diş eti hastalığı, işitme sorunları, karaciğer yağlanması ve depresyon da diyabetle birlikte daha sık görülür.
Nasıl Önlenir
Tip 2 diyabet her zaman önlenemez, özellikle genetik yatkınlık varsa. Ancak yaşam tarzı değişiklikleri riski belirgin azaltır ve hastalığı geciktirebilir. Ayrıca tanı almış kişilerde de aynı önlemler hastalığın kontrolüne ve komplikasyonların önlenmesine yardımcı olur.
Kilo Kontrolü
Fazla kilosu olanlarda vücut ağırlığının yaklaşık %5-7’sini vermek diyabet riskini önemli ölçüde azaltır. Hızlı ve aşırı diyetlerden kaçınılmalı, kilo verme sağlıklı ve sürdürülebilir olmalıdır.
Düzenli Fiziksel Aktivite
- Haftada en az 150 dakika orta şiddette aktivite (tempolu yürüyüş, bisiklet, yüzme) hedeflenir; haftaya yayılarak, en az 3 güne bölünür.
- Haftada 2-3 gün direnç (kas güçlendirme) egzersizi eklenmesi önerilir.
- Uzun süre oturmaktan kaçınılır, her 30 dakikada bir kısa hareket molası verilir.
- Egzersize yavaş başlanır. Kalp hastalığı, göz ya da ayak komplikasyonu olan kişiler başlamadan önce hekime danışmalıdır. İnsülin ya da sülfonilüre kullananlar hipoglisemi riskine karşı hekimle plan yapmalıdır.
Sağlıklı Beslenme
- Sebze, baklagil, tam tahıl, yağsız protein ve sağlıklı yağlardan zengin; rafine şeker, şekerli içecekler, işlenmiş gıda ve doymuş yağdan fakir beslenme önerilir.
- Porsiyon kontrolü ve düzenli öğün önemlidir. Karbonhidratın türü ve miktarı kişiye göre dengelenmelidir.
- Tuz tüketimi sınırlandırılmalıdır.
- Tüm bu öneriler kişiye özel olmalıdır. Diyabeti olan kişiler için sabit bir oran herkese uymaz; diyetisyen ile kişisel plan hazırlanmalıdır.
Diğer Önlemler
- Sigarayı bırakmak ve alkolü sınırlamak.
- Yeterli ve düzenli uyku, stres yönetimi.
- Risk grubundaysanız düzenli kan şekeri taraması yaptırmak.
- Gebelik diyabeti geçirmişseniz doğum sonrası düzenli kontrol.
Tanı Almış Kişiler İçin Korunma
Kan şekeri, kan basıncı ve kolesterolü hedef aralıkta tutmak, ilaçları düzenli kullanmak, yılda bir göz, böbrek ve ayak kontrolü yaptırmak ve aşılarını yaptırmak komplikasyon riskini azaltır. Diyabet kabul edilip yönetildiğinde, çoğu kişi uzun ve aktif bir yaşam sürebilir; ancak hastalığın ilerlemesini her zaman tamamen önlemek mümkün olmayabilir.
Tedavi Seçenekleri
Sık Sorulan Sorular
Tip 2 diyabet ile tip 1 diyabet arasındaki fark nedir?
Tip 1 diyabette bağışıklık sistemi pankreasın insülin üreten hücrelerine saldırır ve insülin neredeyse hiç üretilemez. Bu nedenle baştan insülin gerekir. Tip 2 diyabette ise insülin direnci vardır ve pankreas zamanla yetersiz kalır. Tip 2 daha sık görülür ve çoğu zaman erişkinlerde yaşam tarzı değişiklikleri ve ilaçlarla yönetilir.
Tip 2 diyabetin kesin tedavisi var mı?
Tip 2 diyabet kronik bir hastalıktır ve çoğu kişide ömür boyu yönetim gerekir. Ancak kan şekeri iyi kontrol edilirse sağlıklı bir yaşam sürdürülebilir. Bazı kişilerde, özellikle belirgin kilo kaybı ya da metabolik cerrahi sonrası hastalık remisyona girebilir, fakat yeniden ortaya çıkabilir. Bu yüzden düzenli izleme sürdürülmelidir.
Tip 2 diyabetin belirtileri nelerdir?
Sık idrara çıkma, aşırı susama, aşırı acıkma, halsizlik, bulanık görme, kilo kaybı, sık enfeksiyonlar ve yaraların geç iyileşmesi başlıca belirtilerdir. Ancak birçok kişide uzun süre hiçbir belirti olmayabilir. Bu yüzden riskli kişilerin düzenli tarama yaptırması önemlidir.
Tip 2 diyabet tanısı hangi değerlerle konur?
Açlık kan şekeri 126 mg/dL ve üzeri, HbA1c %6,5 ve üzeri, glukoz yükleme testinin 2. saat değeri 200 mg/dL ve üzeri ya da belirtilerle birlikte rastgele kan şekeri 200 mg/dL ve üzeri olması diyabeti gösterir. Tanı genellikle ikinci bir test ile doğrulanır. Sınır değerlerin yorumunu hekim yapar.
Prediyabet nedir, diyabete dönüşür mü?
Prediyabet, kan şekerinin normalden yüksek ama diyabet tanısı koyacak kadar yüksek olmadığı evredir (HbA1c %5,7-6,4, açlık glukozu 100-125 mg/dL). Önemli bir kısmında zamanla tip 2 diyabet gelişebilir. Kilo verme ve düzenli egzersiz bu riski belirgin azaltabilir.
Tip 2 diyabetin nedenleri nelerdir?
İnsülin direnci, fazla kilo ve karın bölgesinde yağlanma, hareketsizlik, genetik yatkınlık ve ilerleyen yaş başlıca nedenlerdir. Uyku bozuklukları, sigara ve bazı ilaçlar da katkı verebilir. Tek bir neden yoktur, birçok etken birlikte rol oynar.
Tip 2 diyabette hangi ilaçlar kullanılır?
Çoğu kişide ilk basamak ilaç metformindir. Gerektiğinde SGLT2 inhibitörleri, GLP-1 reseptör agonistleri, DPP-4 inhibitörleri, sülfonilüreler ya da insülin eklenebilir. Seçim kalp, böbrek hastalığı, kilo ve hipoglisemi riski gibi kişisel durumlara göre hekim tarafından yapılır. İlaçları hekime danışmadan başlamayın ya da bırakmayın.
Tip 2 diyabette insülin ne zaman kullanılır?
İlaçlar kan şekerini yeterince düşüremediğinde, kan şekeri çok yüksek olduğunda, ağır hastalık ya da ameliyat döneminde, böbrek ya da karaciğer sorunu nedeniyle bazı ilaçlar kullanılamıyorsa ve hamilelikte insülin gerekebilir. İnsülin başlanması başarısızlık değil, bir tedavi seçeneğidir. Hekim doz ve zamanını kişiye göre belirler.
İnsülin enjeksiyonu nasıl yapılır?
Kalemin son kullanma tarihi ve insülinin görünümü kontrol edilir, yeni bir iğne ucu takılır, hekimin belirttiği doz ayarlanır ve karın, uyluk ya da kolun uygun bölgesine yapılır. Enjeksiyon bölgeleri sırayla değiştirilmeli, iğne ucu her seferinde yenilenmelidir. Her hastanın cihazı ve dozu farklı olduğu için eğitimi mutlaka bir diyabet hemşiresi ya da hekimden almalısınız.
Tip 2 diyabetli hastalar nasıl beslenmelidir?
Sebze, baklagil, tam tahıl, yağsız protein ve sağlıklı yağlardan zengin, rafine şeker ve işlenmiş gıdalardan fakir bir beslenme önerilir. Öğün düzeni ve karbonhidrat miktarı kişiye göre ayarlanmalıdır. Besin oranlarını herkes için sabit bir yüzdeye bağlamak doğru değildir. Diyetisyen desteğiyle bireysel plan yapılmalıdır.
Tip 2 diyabetli kişi şeker yiyebilir mi?
Şeker ve şekerli besinler kan şekerini hızla yükselttiği için sınırlandırılmalıdır, ancak tamamen yasak olduğu kabul edilmez. Küçük miktarlar planlı bir öğün içinde hekim ve diyetisyen önerisiyle tüketilebilir. Düşük kan şekeri (hipoglisemi) durumunda ise hızlı etkili şeker tedavi için kullanılır.
Hipoglisemi (düşük kan şekeri) nedir, ne yapılmalı?
Kan şekerinin 70 mg/dL altına düşmesidir. Terleme, titreme, çarpıntı, açlık ve baş dönmesi görülür. Bilinç yerindeyse 15 gram hızlı etkili karbonhidrat alınır ve 15 dakika sonra tekrar ölçülür. Bilinç bulanıklığı ya da kayıp varsa ağızdan bir şey verilmeden 112 aranmalıdır. Sık yaşıyorsanız ilaç dozu için hekime başvurun.
Tip 2 diyabette hangi egzersizler önerilir?
Haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş, bisiklet ya da yüzme gibi orta şiddette aerobik egzersiz ve haftada 2-3 gün direnç egzersizi önerilir. Kişinin kalp, göz ve ayak durumuna göre hekim plan yapar. İnsülin ya da sülfonilüre kullananlar hipoglisemiye karşı egzersizden önce ve sonra kan şekerini ölçmelidir.
Tip 2 diyabetli hasta oruç tutabilir mi?
Bu karar hekimle birlikte verilmelidir. Kan şekeri iyi kontrol edilen, komplikasyonu az olan ve hipoglisemi riski düşük ilaçlar kullanan bazı hastalar önlemlerle tutabilir. İnsülin ya da sülfonilüre kullananlar, kontrolsüz diyabeti, böbrek hastalığı olanlar, gebeler ve sık hipoglisemi yaşayanlar için risk yüksektir. Ramazandan önce ilaç dozları ve izlem planı için hekime başvurun, oruç sırasında kan şekeri çok düşer ya da yükselirse orucu bozun.
Tip 2 diyabet gebelikte sorun yaratır mı?
Kontrolsüz diyabet düşük, doğumsal anomali, iri bebek ve gebelikte yüksek tansiyon gibi riskleri artırır. Düzenli izlem ve tedavi ile bu riskler azaltılabilir. Gebelik planlayan kadınların önceden hekime başvurması, kan şekerini düzeltmesi ve gebelikte uygun olmayan ilaçları hekim önerisiyle değiştirmesi gerekir. Gebelikte kan şekeri tedavisinde çoğunlukla insülin tercih edilir.
Menopoz tip 2 diyabeti etkiler mi?
Menopozda östrojen azalması karın bölgesinde yağlanmayı artırabilir ve insülin duyarlılığı azalabilir. Bu da diyabet riskini artırabilir. Menopoz diyabeti tek başına neden olmaz, yaş ve kilo da etkilidir. Menopoz döneminde düzenli kan şekeri kontrolü yapılması önerilir.
Alkol tip 2 diyabeti etkiler mi?
Alkol diyabeti doğrudan tetiklemez, ancak kalori yüklü olduğu ve kilo artışına yol açtığı için dolaylı etki eder. Diyabet ilacı ya da insülin kullananlarda alkol, özellikle aç karnına, ağır hipoglisemiye neden olabilir. Alkol kullanımı hekimle konuşulmalı, kullanılıyorsa sınırlı ve yemekle birlikte olmalıdır.
Bel çevresi ölçüsü diyabet riskini gösterir mi?
Bel çevresinin geniş olması karın içi yağlanmayı gösterir ve insülin direnci ile tip 2 diyabet riskinin arttığına işaret eder. Ancak bel çevresi tek başına tanı koydurmaz; tanı için kan testi gerekir. Bel çevresi arttığında hekime başvurarak kan şekeri taramasını yaptırın.
Tip 2 diyabet ilaçları zayıflatır mı?
Etkileri ilaca göre değişir. GLP-1 reseptör agonistleri ve SGLT2 inhibitörleri kilo vermeye yardımcı olabilir, metformin genelde kiloyu az etkiler. İnsülin ve sülfonilüreler ise kilo aldırabilir. İlaçlar tek başına zayıflatmak için kullanılmaz, beslenme ve egzersizle birlikte değerlendirilir. İlaç seçimi için hekime danışın.
Diyabetli kişiler ayak bakımında nelere dikkat etmelidir?
Ayaklar her gün yara, çatlak, kızarıklık ve şişlik açısından kontrol edilmeli, günlük yıkanıp iyice kurutulmalıdır. Çıplak ayakla yürümekten kaçınılmalı, uygun ve rahat ayakkabı giyilmelidir. Tırnaklar düz kesilmeli, nasırlar kendi başına kesilmemelidir. Yara iyileşmiyorsa ya da kararma, kötü koku, ateş varsa beklemeden hekime başvurulmalıdır.
Kaynaklar
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Type 2 diabetes
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Type 2 Diabetes
- Cleveland Clinic. Type 2 Diabetes: What It Is, Causes, Symptoms & Treatment
- Turkish Journal of Diabetes and Obesity (DergiPark). Tip 2 Diyabet Hastalarında İlaç Uyumu ve Etkileyen Faktörler
- Sağlık Akademisyenleri Dergisi (DergiPark). Tip 2 diyabetes mellitus tanılı bireylerde egzersiz alışkanlıkları ve diyabet öz yeterliliği