Mide Bulantısı
Mide bulantısı, kusma isteğiyle birlikte üst karında ve boğazda hissedilen rahatsız edici bir histir ve bir hastalık değil, birçok durumun belirtisidir. Çoğu zaman geçicidir ancak bazı eşlik eden belirtiler doktora ya da acile başvurmayı gerektirir.

Özet
Mide bulantısı (nausea), kusacakmış gibi hissetmek anlamına gelen yaygın bir yakınmadır. Kendi başına bir hastalık değil, birçok farklı durumun belirtisidir. Bulantı kusmayla sonuçlanabilir de sonuçlanmayabilir de.
En sık nedenleri arasında mide-bağırsak enfeksiyonları, gıda zehirlenmesi, gastrit ve reflü, gebelik, migren, iç kulak sorunları, araç tutması, ilaçlar, alkol ve stres yer alır. Çoğu bulantı birkaç saat ya da gün içinde kendiliğinden geçer. Birkaç günden uzun süren, sık tekrarlayan ya da uyarı işaretleriyle birlikte görülen bulantıda nedenin bir hekim tarafından araştırılması gerekir.
Hakkında
Mide Bulantısı Nedir?
Bulantı, beyindeki kusma merkezinin mide, bağırsak, iç kulak ve beyne ait sinyallerle uyarılması sonucu ortaya çıkan bir histir. Ağrı demek değildir; kişi genellikle üst karında rahatsızlık, ağızda tükürük artışı, soluk görünme ve terleme hisseder.
Mide Bulantısına Ne İyi Gelir?
Hafif ve geçici bulantıda şunlar yardımcı olabilir:
- Taze hava almak, ortamın havasını değiştirmek ve dikkati başka bir şeye vermek.
- Küçük yudumlarla soğuk su ya da berrak sıvılar içmek.
- Küçük ve sık öğünler yemek, yavaş yemek, yağlı, kızartma ve keskin kokulu yiyeceklerden kaçınmak.
- Yemekten hemen sonra yatmamak ve belinizi sıkan giysilerden kaçınmak.
- Zencefil ya da nane çayı gibi geleneksel uygulamalar sık kullanılır. Bilimsel kanıtı sınırlıdır, çoğu kişide zararsızdır; gebelik, kronik hastalık ya da ilaç kullanıyorsanız doktorunuza danışın.
Tedavi Nasıl Planlanır?
Tedavi nedene göre belirlenir. Viral mide-bağırsak enfeksiyonlarında asıl tedavi sıvı kaybının yerine konmasıdır; çoğu hastada antibiyotik gerekmez. Reflü ve gastritte mide asidini azaltan ilaçlar, migrende migren tedavisi, araç tutmasında hareket hastalığına yönelik ilaçlar kullanılabilir. İlaçların nedenden kaynaklandığı durumlarda doz ya da ilaç doktor tarafından değiştirilir.
Doktor gerektiğinde bulantı önleyici (antiemetik) ilaçlar yazabilir. Bu ilaçlar altta yatan hastalığı gizleyebileceği ve yan etkileri olabileceği için doktora danışmadan kullanılmamalıdır. Ağrı kesici olarak aspirin ve ibuprofen gibi ilaçlar mideyi tahriş ederek bulantıyı artırabilir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
- Bulantı birkaç günde geçmiyorsa ya da sık sık tekrarlıyorsa.
- Açıklanamayan kilo kaybı, iştahsızlık ya da yutma güçlüğü eşlik ediyorsa.
- Her yemekten sonra bulantı ve kusma oluyorsa.
- Gebeyseniz ve yeterli yiyip içemiyorsanız.
Acil durum işaretleri için "Belirtileri" ve "Komplikasyonlar" bölümlerine bakın.
Nedenleri
Bulantının nedenleri çok çeşitlidir. Sindirim sistemi, beyin ve iç kulak, hormonlar, ilaçlar ve ruhsal durum bulantıya yol açabilir.
Mide ve Bağırsak Enfeksiyonları
Viral ya da bakteriyel gastroenterit ani bulantı, kusma, ishal ve karın ağrısı yapar. Çoğu viraldir ve birkaç gün içinde kendiliğinden geçer. Bu dönemde en önemli konu sıvı kaybını önlemektir. Ateş, kanlı ishal ya da halsizlik belirginse doktora başvurulmalıdır.
Gıda Zehirlenmesi
Bakteri, virüs ya da toksinle bulaşmış gıdalar (iyi pişmemiş et, tavuk, yumurta, bozulmuş süt ürünleri, kötü yıkanmış sebzeler) yedikten saatler ya da günler sonra bulantı, kusma, ishal ve karın krampları oluşturabilir. Bir sofrada yiyen birden fazla kişi etkileniyorsa gıda kaynaklı olma ihtimali artar. Gıda intoleransı ya da alerjisi zehirlenmeden farklıdır.
Gastrit, Reflü ve Mide Ülseri
Gastrit, mide iç yüzeyini kaplayan mukozanın iltihabıdır. Alkol, ağrı kesiciler (özellikle aspirin ve ibuprofen gibi NSAİİ grubu), sigara ve Helicobacter pylori enfeksiyonu nedenler arasındadır. Mide asidinin yemek borusuna kaçması (reflü) ise mide yanması, ekşime ve bulantı yapabilir. Bu şikayetlerin kalıcı olması durumunda mide muayenesi gerekebilir.
Gebelik
Gebeliğin ilk üç ayında bulantı çok sık görülür ve çoğunlukla ikinci üç aylıkta azalır. Şiddetli ve sıvı tutamama ile giden formu hiperemezis gravidarum olarak adlandırılır ve tedavi gerektirir.
Migren, Baş Dönmesi ve İç Kulak Sorunları
Migren ataklarında bulantı ve kusma sık görülür. İç kulak kaynaklı baş dönmesi (vertigo) ve denge bozuklukları da bulantı yapar.
Araç Tutması
Araç, gemi ya da uçak gibi hareketli ortamlarda beynin göz ve iç kulaktan farklı sinyaller alması bulantıya neden olur. Çocuklarda ve kadınlarda daha sık, ancak her yaşta görülebilir. Önde oturmak, ufka bakmak, araçta okumamak, aç ya da çok tok yolculuk yapmamak yardımcı olur. Gerekirse doktor ya da eczacı yolculuktan önce kullanılacak ilaçlar önerebilir; bu ilaçlar uyku hâli yapabilir.
İlaçlar ve Tıbbi Tedaviler
Antibiyotikler, kemoterapi ilaçları, ağrı kesici ve romatizma ilaçları (NSAİİ), demir takviyeleri, bazı şeker ve tansiyon ilaçları bulantıyı artırabilir. Ameliyat sonrası anestezi ve ağrı kesiciler de bulantı yapabilir. Prospektüsü kontrol edin; ilacı doktorunuza danışmadan bırakmayın ya da değiştirmeyin.
Alkol, Stres ve Anksiyete
Aşırı alkol mide mukozasını tahriş eder, asit salgısını artırır ve bulantı, kusma ile sonuçlanabilir. Stres ve kaygı da sindirim sistemi ile beyin arasındaki bağlantı nedeniyle bulantıya yol açabilir.
Diğer Nedenler
- Uzun süre aç kalmak, kan şekeri düşüklüğü.
- Safra kesesi, pankreas, karaciğer ve böbrek hastalıkları, apandisit, bağırsak tıkanıklığı.
- Kalp krizi (özellikle kadınlarda ve diyabetlilerde bulantı ilk belirti olabilir).
- Baş travması, menenjit ve diğer beyin hastalıkları.
Belirtileri
Bulantının kendisi bir belirtidir. Yaşanan yakınmalar nedene göre değişir.
Bulantıya Eşlik Edebilen Belirtiler
- Üst karında ya da boğazda kusacakmış hissi, ağızda tükürük artışı.
- Soluk görünme, soğuk terleme, halsizlik.
- İştah azalması, yemek kokusundan rahatsız olma.
- Kusma, ishal, karında kramp ya da şişkinlik.
- Ateş (enfeksiyonlarda), baş dönmesi veya baş ağrısı (migren ve iç kulak sorunlarında).
Ne Zaman Acile Başvurulmalı?
Aşağıdakilerden biri bulantıya eşlik ediyorsa beklemeden en yakın acile gidin ya da 112 aranmalıdır:
- Göğüste sıkıştırıcı ağrı, ağrının kola, çeneye ya da sırta yayılması ya da nefes darlığı (kalp krizi olabilir).
- Ani başlayan çok şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, ateş, konuşma bozukluğu veya güçsüzlük.
- Kanlı ya da kahve telvesi görünümlü kusmuk, siyah dışkı.
- Çok şiddetli karın ağrısı ve karnın sertleşmesi.
- Bilinç bulanıklığı, çok fazla uykuya meyil.
- Susuzluk belirtileri: ağız kuruluğu, çok az ya da hiç idrar yapmama, baş dönmesi, 24 saatten uzun süre sıvı tutamama.
- Bir şey yutma, zehirli madde ya da yanlış ilaç alma şüphesi.
Bebeklerde ve küçük çocuklarda sıvı kaybı hızlı gelişir; kusma ve ishal sürüyor, çocuk çok uykulu ya da gözyaşı olmadan ağlıyorsa çocuk doktoruna başvurulmalıdır.
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Bulantının nedeni çoğunlukla ayrıntılı bir hikaye ve fizik muayene ile anlaşılır. Doktorunuz bulantının ne zaman başladığını, yemekle, ilaçla, hareketle ya da gebelikle ilişkisini, eşlik eden belirtileri ve kullandığınız ilaçları soracaktır.
Fizik Muayene
Ateş, tansiyon, nabız ve susuzluk belirtileri değerlendirilir. Karın muayenesi ile hassasiyet, şişkinlik ya da sertlik aranır; gerekirse nörolojik muayene yapılır.
Tetkikler
Nedene göre kan testleri (elektrolitler, böbrek ve karaciğer testleri, kan şekeri, enfeksiyon değerleri), idrar tahlili, gebelik testi, dışkı incelemesi ve karın ultrasonu gibi görüntülemeler istenebilir. Reflü, gastrit ya da ülser düşünülürse gastroskopi (üst endoskopi) önerilebilir. Baş ağrısı ve baş dönmesinin eşlik ettiği durumlarda nörolojik ya da KBB değerlendirmesi gerekebilir.
Risk Faktörleri
Bazı kişilerde ve durumlarda bulantı daha sık yaşanır.
- Gebelik: Özellikle ilk üç ayda.
- Migren ve vertigo: Bu hastalıklarda bulantı ataklara eşlik eder.
- Hareket hastalığına yatkınlık: Çocuklar, kadınlar ve ailede araç tutması öyküsü olanlar.
- Bulantı yapan ilaçlar ve tedaviler: Kemoterapi, radyoterapi ve ameliyat sonrası dönem.
- Sindirim sistemi hastalıkları: Gastrit, reflü, ülser, safra kesesi taşı.
- Alışkanlıklar: Aşırı alkol, sigara, düzensiz ve uzun süreli aç kalma.
- Ruhsal etkenler: Yoğun stres ve anksiyete.
Komplikasyonları
Hafif ve kısa süreli bulantı çoğunlukla bir sorun bırakmaz. Ancak kusma eşlik ediyorsa ve uzun sürerse bazı komplikasyonlar gelişebilir.
Susuzluk ve Elektrolit Dengesizliği
Tekrarlayan kusma ve ishal, vücuttan su ve tuz kaybına yol açar. Belirtileri ağız kuruluğu, baş dönmesi, çarpıntı, idrar miktarında azalma ve halsizliktir. Çocuklarda, yaşlılarda ve kronik hastalığı olanlarda daha hızlı ve tehlikeli olabilir.
Beslenme Yetersizliği ve Kilo Kaybı
Uzun süren bulantıda yemek yiyememek zamanla kilo kaybı, güçsüzlük ve vitamin eksikliklerine yol açabilir.
Diğer Komplikasyonlar
- Şiddetli kusmaya bağlı yemek borusunda yırtık ya da kanama.
- Bilinci kapalı ya da çok uykulu kişilerde kusmuğun akciğere kaçması (aspirasyon).
- Diş minesinin mide asidinden zarar görmesi (sık kusmalarda).
- Yaşam kalitesinde düşme, iş ve okul kaybı.
Yukarıdaki belirtilerden biri varsa ya da bulantı birkaç günden uzun sürüyorsa doktora, "Belirtileri" bölümündeki acil durum işaretlerinden biri varsa acile başvurun.
Nasıl Önlenir
Her bulantı önlenemez ancak tetikleyicileri bilen kişi riski azaltabilir.
Beslenme ve Yaşam Tarzı
- Küçük ve sık öğünler yiyin, uzun süre aç kalmayın.
- Yağlı, aşırı baharatlı ve çok ağır yemeklerden kaçının.
- Yemekten sonra en az 2-3 saat dik durun, hemen yatmayın.
- Alkolü sınırlandırın, sigarayı bırakın.
- Gıda hijyenine dikkat edin: elleri yıkayın, çiğ ve pişmiş gıdaları ayrı tutun, eti iyi pişirin, buzdolabı sıcaklığını koruyun.
Araç Tutması İçin
Yolculuktan önce hafif bir şeyler yiyin, öne oturun, ufka bakın, araçta ekrana bakmayın, havalandırmayı açık tutun. Gerekirse hekim ya da eczacıya danışarak yolculuk öncesi ilaç kullanın.
Stres ve Nefes Egzersizleri
Derin ve yavaş nefes alıp vermek, gevşeme egzersizleri ve yeterli uyku stres kaynaklı bulantıyı azaltmaya yardımcı olabilir. Bu uygulamalar tek başına tedavi değildir.
İlaç Kullanımında
Bulantı yapan bir ilaç kullanıyorsanız ilacı tok karnına almak gibi öneriler için doktorunuza ya da eczacınıza danışın; ilacı kendiliğinizden bırakmayın.
Tedavi Seçenekleri
İlgili tedaviler
Sık Sorulan Sorular
Mide bulantısı nedir?
Mide bulantısı, kusacakmış gibi hissetme durumudur ve çoğunlukla üst karında rahatsızlık, tükürük artışı ve terleme ile birlikte görülür. Bir hastalık değil, birçok durumun belirtisidir. Nedeni bulunup tedavi edilince bulantı da geçer.
Mide bulantısına ne iyi gelir?
Taze hava almak, küçük yudumlarla soğuk su içmek, küçük ve sık öğünler yemek, yağlı ve kokulu yiyeceklerden kaçınmak ve yavaş yemek faydalı olabilir. Zencefil ve nane çayı sık önerilir; bilimsel kanıtı sınırlıdır ama çoğu kişi için zararsızdır. Gebeyseniz, bir hastalığınız ya da kullandığınız ilaçlar varsa doktorunuza danışın.
Mide bulantısı tedavisi nasıl yapılır?
Tedavi, bulantının nedenine göre değişir. Enfeksiyonlarda sıvı kaybının yerine konması, reflü ve gastritte mide asidini azaltan ilaçlar, migrende migren tedavisi uygulanır. Gerektiğinde doktor bulantı önleyici ilaç yazabilir; bu ilaçlar doktora danışmadan kullanılmamalıdır.
Sürekli mide bulantısı neden olur?
Gastrit, reflü, ülser, safra kesesi hastalıkları, gebelik, migren, ilaç yan etkileri, anksiyete ve düzensiz beslenme sık nedenlerdir. Daha nadir olarak karaciğer, böbrek ya da beyin hastalıkları da olabilir. Birkaç günden uzun süren ya da sık tekrarlayan bulantıda mutlaka doktora başvurun.
Sabah mide bulantısının nedenleri nelerdir?
Gebelik sabah bulantısının en sık nedenidir. Aç karnına mide asidinin artması, reflü, uykusuzluk, sigara, akşam alınan alkol ve bazı ilaçlar da sabah bulantısı yapabilir. Gebelik olasılığı varsa gebelik testi yapmak ve devam eden şikayetlerde doktora başvurmak yararlıdır.
Uzun süren açlık durumu mide bulantısına neden olur mu?
Evet, uzun süre aç kalmak kan şekerinin düşmesine ve mide asidinin boş mideyi tahriş etmesine yol açarak bulantı yapabilir. Düzenli ve küçük öğünler yemek yardımcı olur. Aç kalınca sık bulantı, titreme ve terleme oluyorsa şeker hastalığı açısından doktora danışın.
Mide bulantısı durumunda ne yapılabilir?
Rahat bir pozisyonda dinlenin, taze hava alın, yavaş ve derin nefes alın, küçük yudumlarla soğuk sıvı için ve güçlü kokulardan uzak durun. Yemeye başladığınızda hafif ve kuru besinlerle başlayın. Bulantı geçmiyor, kusma sürüyor ya da uyarı işaretleri varsa doktora başvurun.
Kusmaya çalışmak zararlı mıdır?
Evet, bulantıyı geçirmek için kendini kusturmaya çalışmak önerilmez. Mide ve yemek borusunu tahriş edebilir, sıvı ve tuz kaybını artırabilir. Zehirli madde ya da ilaç alındığı düşünülüyorsa kusturmaya çalışmayın, hemen 114 Zehir Danışma Hattını arayın ya da acile gidin.
Mide bulantısı kaç gün sürerse doktora gidilmeli?
Bulantı birkaç günde geçmiyor, sık sık tekrarlıyor ya da kilo kaybı ve iştahsızlıkla birlikte ise doktora başvurulmalıdır. Sıvı tutamama, kanlı kusma, şiddetli karın ya da baş ağrısı varsa beklemeden acile gidin.
Mide bulantısı ve göğüs ağrısı birlikteyse ne yapmalıyım?
Ani başlayan bulantıya sıkıştırıcı göğüs ağrısı, çene, kol ya da sırta yayılan ağrı veya nefes darlığı eşlik ediyorsa kalp krizi olabilir. Bu durumda bekleyip evde geçirmeye çalışmadan 112 aranmalıdır.
Hamilelikte mide bulantısı ne zaman normaldir?
Gebeliğin ilk üç ayında sık görülür ve çoğunlukla ikinci üç aylıkta azalır. Yemek ve sıvı tutamama, hızlı kilo kaybı ya da idrarın azalması varsa hiperemezis gravidarum olabilir ve tedavi gerekir; bu durumda doktorunuza başvurun.
Çocuklarda mide bulantısı ve kusma ne zaman tehlikelidir?
Çocuklarda sıvı kaybı hızlı gelişir. Ağız kuruluğu, ağlarken gözyaşı olmaması, çok az idrar, uyuşukluk, kanlı ya da yeşil kusma ve yüksek ateşte çocuk doktoruna başvurulmalıdır. Küçük bebeklerde beklemeden değerlendirme gerekir.
Mide bulantısı hangi ilaçlardan olur?
Antibiyotikler, kemoterapi ilaçları, ağrı kesici ve romatizma ilaçları (NSAİİ), demir takviyeleri ve bazı şeker ve tansiyon ilaçları sık nedenlerdir. İlacı kendiliğinizden bırakmayın, prospektüsü kontrol edip doktorunuza danışın.
Bulantı baş dönmesi veya baş ağrısıyla birlikteyse ne olabilir?
Migren, vertigo (iç kulak sorunları), tansiyon değişiklikleri ya da sıvı kaybı olabilir. Ani, çok şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, konuşma bozukluğu veya güçsüzlükle birlikte ise acil değerlendirme gerekir.
Yemekten sonra yatmak bulantıyı artırır mı?
Yemekten hemen sonra yatmak reflüyü ve bulantıyı artırabilir. Yemekten sonra en az 2-3 saat dik durmak ve bol, ağır öğünlerden kaçınmak yardımcı olur.
Araç tutması nasıl önlenir?
Yolculuktan önce hafif bir şeyler yiyin, öne oturun, ufka bakın ve araç içinde ekrana ya da kitaba bakmayın. Taze hava ve düzenli molalar yardımcı olur. Gerekirse doktor ya da eczacıya danışarak yolculuk öncesi ilaç kullanılabilir, bu ilaçlar uyku hâli yapabilir.
Alkol sonrası mide bulantısı neden olur?
Alkol mide mukozasını tahriş eder, asit salgısını artırır ve vücudu susuz bırakır; bunlar bulantı ve kusmaya yol açar. Alkolü sınırlamak ve içerken yeterli su içmek yardımcı olur. Alkol her seferinde belirgin bulantı yapıyorsa doktora danışın.
Kaynaklar
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Feeling sick (nausea)
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Nausea and vomiting – adults
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Nausea | Vomiting
- Cleveland Clinic. Nausea (Feeling Sick or Nauseous ) Causes & Treatment
- Yoğun Bakım Hemşireliği Dergisi (DergiPark). Bulantı ve Kusma
- Kadın Sağlığı Hemşireliği Dergisi (DergiPark). Erken Gebelik Dönemi Bulantı Kusmanın Anksiyete Düzeyine Etkisi