Çinko Eksikliği
Çinko eksikliği, vücudun ihtiyaç duyduğu çinko mineralinin yeterli alınamaması, emilememesi ya da fazla kaybedilmesi sonucu gelişen bir durumdur. Bağışıklık, büyüme, cilt ve yara iyileşmesi gibi birçok işlevi etkileyebilir; tedavisi nedene yönelik olarak diyet düzenlemesi ve…

Özet
Çinko eksikliği, vücudun ihtiyaç duyduğu miktarda çinko bulunmaması durumudur. Çinko, vücudun kendisinin üretemediği, besinlerle alınması gereken bir eser elementtir. Yüzlerce enzimin çalışmasında, bağışıklık sisteminde, hücre bölünmesinde, büyümede, yara iyileşmesinde, tat ve koku duyusunda rol oynar. Bu nedenle eksikliği tek bir organı değil, birçok sistemi birden etkileyebilir.
Çinko eksikliği en sık yetersiz beslenme, bağırsaktan emilimin bozulduğu hastalıklar (çölyak hastalığı, Crohn hastalığı, uzun süren ishal gibi), alkol kullanım bozukluğu, karaciğer ve böbrek hastalıkları, gebelik ve emzirme dönemindeki artmış ihtiyaç ve bazı ilaçlar nedeniyle ortaya çıkar. Belirtiler arasında saç dökülmesi, tırnak değişiklikleri, ciltte döküntü ve yaralar, yara iyileşmesinde gecikme, iştahsızlık, tat ve koku duyusunda azalma, sık enfeksiyon geçirme, çocuklarda büyüme geriliği ve ishal sayılabilir. Bu belirtilerin çoğu başka hastalıklarda da görüldüğü için kesin tanı hekim değerlendirmesi gerektirir.
Tedavi nedene yöneliktir. Çinko açısından zengin besinlerle beslenmenin düzenlenmesi, altta yatan hastalığın tedavisi ve gerektiğinde hekimin belirlediği doz ve sürede çinko takviyesi uygulanır. Çinko fazlasının da bakır eksikliği gibi sorunlara yol açabileceği unutulmamalıdır; bu nedenle takviyeler doktora danışmadan kullanılmamalıdır.
Hakkında
Çinko Nedir ve Vücutta Ne İşe Yarar?
Çinko, vücutta kaslarda, kemiklerde, ciltte, saçta, karaciğerde ve birçok dokuda bulunan temel bir mineraldir. Vücut çinkoyu depolayıp ihtiyaç anında kullanmakta sınırlı olduğu için düzenli alınması gerekir. Başlıca görevleri şunlardır:
- Bağışıklık hücrelerinin gelişmesi ve enfeksiyonlara karşı savunma
- Hücre bölünmesi, DNA ve protein yapımı, çocuklarda büyüme ve gelişme
- Yara iyileşmesi ve cildin korunması
- Tat ve koku duyusunun çalışması
- Üreme sağlığı, gebelik ve bebeğin gelişimi
Çinko Eksikliği Nedir?
Çinko eksikliği, vücuttaki çinko düzeyinin işlevleri aksatacak kadar düşmesidir. Bundan daha hafif düzeydeki, henüz belirti vermeyen duruma çinko yetersizliği denir. Eksiklik dünyada özellikle gelişmekte olan ülkelerde ve çocuklarda, ayrıca vejetaryen beslenenlerde, yaşlılarda ve bağırsak hastalığı olanlarda daha sık görülür. Hafif eksikliklerin çoğu fark edilmeden seyredebilir; ağır eksiklik ise nadirdir ve belirgin cilt, bağırsak ve büyüme sorunlarıyla kendini gösterir.
Günlük Çinko İhtiyacı
Günlük çinko ihtiyacı yaşa, cinsiyete ve gebelik durumuna göre değişir. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) önerilerine göre günlük alınması gereken yaklaşık miktarlar şöyledir:
- 1-3 yaş: 3 mg, 4-8 yaş: 5 mg, 9-13 yaş: 8 mg
- Erişkin kadınlar: 8 mg, erişkin erkekler: 11 mg
- Gebelik: yaklaşık 11 mg, emzirme: yaklaşık 12 mg
İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) erişkinler için günde yaklaşık 7 mg (kadın) ve 9,5 mg (erkek) değerini verir. Ülkeden ülkeye küçük farklar olması olağandır. Bitkisel kaynaklı besinlerdeki fitat çinko emilimini azalttığı için vejetaryenlerin ihtiyacının bir miktar daha yüksek olabileceği belirtilir. Erişkinlerde üst güvenli sınır günlük 40 mg olarak kabul edilir; NHS ise hekim önermedikçe günde 25 mg üzerindeki takviyeleri önermez.
Tedavi Seçenekleri
Tedavide amaç eksikliğin nedenini ortadan kaldırmak ve çinko düzeyini normale getirmektir.
- Beslenmenin düzenlenmesi: Kırmızı et, tavuk, balık ve deniz ürünleri, yumurta, süt ürünleri, baklagiller, kuruyemişler ve kabak çekirdeği gibi çinko içeren besinlerin düzenli tüketilmesi önerilir. Gerekirse diyetisyenden destek alınabilir.
- Altta yatan nedenin tedavisi: Çölyak hastalığında glutensiz beslenme, kronik ishalin kontrolü, alkol kullanımının bırakılması, karaciğer veya böbrek hastalığının izlenmesi gibi.
- Çinko takviyesi: Beslenme tek başına yetmediğinde ya da eksiklik belirgin olduğunda hekim, ağızdan alınan çinko takviyesi önerebilir. Doz ve süre yaşa, eksikliğin derecesine ve nedene göre kişiye özel belirlenir. Takviye çoğu zaman haftalar ile birkaç ay arasında kullanılır ve düzey kontrolüyle izlenir.
Çinko takviyeleri doktora danışmadan kullanılmamalıdır. Uzun süre yüksek dozda çinko alınması bakır emilimini azaltarak kansızlığa ve sinir sorunlarına yol açabilir. Ayrıca çinko, bazı antibiyotiklerin (kinolon ve tetrasiklin grubu) emilimini azaltabilir; bu ilaçlar kullanılıyorsa zamanlama konusunda hekim ya da eczacıya sorulmalıdır.
Beklentiler ve Sınırlar
Çinko eksikliğine bağlı belirtiler, eksiklik giderildikçe çoğu kişide düzelir. Ancak saç dökülmesi, tırnak sorunları veya cilt şikayetlerinin pek çoğunun nedeni çinko eksikliği değildir. Çinko düzeyi normal olan kişilerde takviyenin bu şikayetleri geçirdiğine dair güçlü bir kanıt bulunmamaktadır.
Nedenleri
Çinko eksikliği çoğu zaman tek bir nedene değil, birkaç nedenin birleşimine bağlıdır. Nedenler dört ana grupta toplanır: yetersiz alım, emilim bozukluğu, artmış kayıp ve artmış ihtiyaç.
Yetersiz Alım
Çinkodan fakir ya da tek tip beslenme eksikliğin en sık nedenidir. Kırmızı et, balık ve yumurta gibi çinko içeriği ve emilimi yüksek besinleri az tüketenlerde risk artar. Vejetaryen ve vegan beslenenlerde bitkisel besinlerdeki fitat (baklagil, tam tahıl ve kuruyemişlerde bulunur) çinko emilimini azalttığı için eksiklik daha kolay gelişebilir. Anoreksiya nervoza gibi yeme bozuklukları ve genel yetersiz beslenme de nedenler arasındadır.
Emilim Bozuklukları
Bağırsak hastalıkları çinkonun vücuda alınmasını azaltır. Çölyak hastalığı, Crohn hastalığı, ülseratif kolit, kısa bağırsak sendromu, uzun süren ishal ve şişmanlık veya kilo vermek için yapılan bazı bariatrik ameliyatlar bu gruptadır. Bağırsakta emilimi azaltan nadir, doğuştan bir hastalık olan akrodermatit enteropatika ise çok ağır çinko eksikliğine yol açar.
Artmış Kayıp
- Kronik ishal, geniş yanıklar ve bazı böbrek hastalıkları (diyaliz dahil)
- Karaciğer sirozu ve alkol kullanım bozukluğu: Karaciğer hastalığı hem emilimi hem depolamayı bozar, alkol ise idrarla kaybı artırır.
- Bazı ilaçlar: Bazı idrar söktürücüler (diüretikler) ve penisilamin gibi metalleri bağlayan ilaçlar çinko kaybını artırabilir.
Artmış İhtiyaç
Gebelik, emzirme, bebeklik ve ergenlik gibi hızlı büyüme dönemlerinde, ayrıca ağır enfeksiyon, yanık ve ameliyat sonrası iyileşme süreçlerinde çinko ihtiyacı artar. Bu dönemlerde alım yetersizse eksiklik gelişebilir.
Sık Duyulan Ama Kanıtı Zayıf Nedenler
Yoğun egzersiz ve terleme ile bir miktar çinko kaybı olabilir; ancak bunun tek başına eksiklik yaptığına dair güçlü kanıt yoktur. Benzer şekilde boşalma ile kaybedilen çinko miktarı çok azdır ve sık cinsel ilişkinin çinko eksikliğine yol açtığı kabul edilmez.
Belirtileri
Çinko eksikliği belirtileri hafif eksiklikte belirsiz olabilir; eksiklik derinleştikçe belirginleşir. Belirtiler yaşa ve eksikliğin süresine göre değişir.
Sık Görülen Belirtiler
- Saçta incelme ve yaygın veya yama tarzında dökülme
- Tırnaklarda kırılganlık, renk değişikliği ve çizgilenme
- Ciltte döküntü, kuru ve pullu lezyonlar, özellikle ağız, burun ve gözler çevresinde ve el ayak bölgesinde
- Yaraların geç iyileşmesi
- Tat ve koku duyusunda azalma, iştah kaybı
- Sık enfeksiyon geçirme, halsizlik ve huzursuzluk
- Ağız içinde tekrarlayan yaralar (başka nedenler de çok sık olduğundan tek başına bu belirti çinko eksikliğini göstermez)
Çocuklarda Görülen Belirtiler
Bebek ve çocuklarda en önemli belirtiler boy ve kilo alımında yavaşlama, sık ve uzun süren ishal, sık enfeksiyon geçirme ve iştahsızlıktır. Ağır eksiklikte ağız ve makat çevresinde, el ve ayaklarda kızarık, pullu döküntüler görülebilir.
Erişkinlerde Üreme ile İlgili Belirtiler
Erkeklerde ağır ve uzun süreli eksiklikte sperm sayısında azalma ve testosteron düzeyinde düşüklük bildirilmiştir. Gebelikte eksikliğin sonuçları araştırılmaktadır; ancak çinko ile ilgili sorunların gebelik sonuçlarını doğrudan belirlediği henüz kesin değildir.
Başka Hastalıklarla Karışabilir
Saç dökülmesi, halsizlik, sık enfeksiyon ve tırnak değişiklikleri demir eksikliği, tiroid hastalıkları, B12 ve D vitamini eksikliği gibi çok sayıda durumda da görülür. Bu yüzden belirtilere bakarak kendi kendine çinko eksikliği tanısı koymak ve takviye başlamak doğru değildir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
- Nedeni bilinmeyen saç dökülmesi, tırnak veya cilt değişiklikleri, iyileşmeyen yaralar, tat ve koku kaybı birkaç haftadan uzun sürüyorsa aile hekimine ya da dahiliyeye başvurulmalıdır.
- Çocukta büyüme yavaşlaması, tekrarlayan veya uzun süren ishal ve sık enfeksiyon varsa çocuk doktoruna gidilmelidir.
- Çölyak, Crohn hastalığı, karaciğer ya da böbrek hastalığı gibi riskli bir durumu olan kişiler düzenli kontrole gitmelidir.
- Bebek veya küçük çocukta sık sulu ishal, ağız kuruluğu, idrar azlığı ve halsizlik (sıvı kaybı belirtileri) ya da ateşle birlikte yaygın döküntü varsa acil servise başvurulmalıdır.
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Çinko eksikliği tanısı tek bir teste değil; öykü, muayene, risk faktörleri ve laboratuvar sonuçlarının birlikte değerlendirilmesine dayanır. Başlangıç değerlendirmesi için aile hekimi, iç hastalıkları (dahiliye) ya da çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı uygundur. Cilt bulguları baskınsa dermatoloji de devreye girebilir.
Öykü ve Muayene
Hekim beslenme alışkanlıklarınızı (vejetaryen beslenme, yetersiz alım), kronik hastalıklarınızı (çölyak, bağırsak, karaciğer, böbrek hastalığı), alkol kullanımını, ilaçlarınızı ve takviyeleri sorgular. Cilt, saç, tırnak, yara iyileşmesi ve çocuklarda büyüme eğrileri incelenir.
Laboratuvar Tetkikleri
- Serum veya plazma çinko düzeyi: En sık kullanılan testtir. Sabah, açken ve çinko içermeyen özel tüpte alınması önerilir. Enfeksiyon, iltihap, düşük albümin ve gebelik gibi durumlar sonucu düşük gösterebildiği için tek başına kesin tanı koydurmaz. Normal aralık laboratuvara göre değişir.
- Albümin, alkalen fosfataz, tam kan sayımı ve bakır: Eşlik eden durumları ve çinko fazlalığı veya bakır eksikliği ihtimalini değerlendirmek için kullanılabilir.
- Altta yatan hastalık için testler: Çölyak, tiroid, demir ve vitamin düzeyleri gibi.
Saç veya tırnak örneğinde çinko ölçümü rutin bir tanı yöntemi değildir. Bazen hekim, çinko takviyesi sonrasında şikayetlerin düzelip düzelmediğine bakarak tanıyı destekler. Tat alma veya koku sorununda ya da saç dökülmesinde acil tahlil gerekmez; ancak birkaç haftayı aşan şikayetlerde hekime başvurulmalıdır.
Risk Faktörleri
Aşağıdaki gruplarda çinko eksikliği riski daha yüksektir. Bu durumlardaki kişilerin beslenmelerine dikkat etmesi ve belirti varsa hekime başvurması önerilir.
Beslenme ile İlgili Risk Grupları
- Vejetaryen ve vegan beslenenler: Hayvansal çinko kaynaklarından uzak durulur, fitat içeren besinler ağırlıktadır.
- Yeme bozukluğu olanlar ve genel olarak yetersiz beslenenler
- Altı aydan sonra tamamlayıcı gıdaya yeterince geçilmemiş, yalnızca anne sütüyle beslenen bebekler
- Yaşlılar: İştah ve yiyecek çeşidi azaldığı, emilim değiştiği için risk artar.
Sağlık Durumları
- Çölyak hastalığı, Crohn hastalığı, ülseratif kolit, kısa bağırsak sendromu, kronik ishal
- Karaciğer sirozu, kronik böbrek hastalığı ve diyaliz tedavisi
- Alkol kullanım bozukluğu
- Tip 2 diyabet, orak hücreli anemi, HIV enfeksiyonu
- Geniş yanıklar ve ağır enfeksiyonlar
- Bariatrik cerrahi geçirmiş olmak
Yaşam Evreleri
- Gebelik ve emzirme
- Hızlı büyüme dönemleri: bebeklik, çocukluk ve ergenlik
İlaçlar
Bazı idrar söktürücüler ve metalleri bağlayan ilaçlar (örneğin penisilamin) çinko kaybını artırabilir. İlaç kullananlar bu nedenle ilacı kendiliğinden bırakmamalı, şüphe varsa doktorlarıyla konuşmalıdır. Doğum kontrol hapı ya da menopoz hormon tedavisinin çinko eksikliğine yol açtığına dair yerleşik bir kanıt bulunmamaktadır.
Komplikasyonları
Hafif çinko eksikliğinin çoğu zaman ciddi bir sonucu olmaz; ancak eksiklik uzun sürerse ya da ağırsa aşağıdaki sorunlar ortaya çıkabilir. Eksikliğin giderilmesiyle bu sorunların çoğu geri dönebilir.
Eksikliğe Bağlı Sorunlar
- Bağışıklık zayıflığı ve enfeksiyonlar: Özellikle çocuklarda ishal ve solunum yolu enfeksiyonlarının sıklığı ve şiddeti artabilir.
- Büyüme geriliği ve gelişme gecikmesi: Çocuklarda boy ve kilo alımı yavaşlar, ergenlik gecikebilir.
- Yara iyileşmesinde gecikme ve cilt sorunları: Kronik yaralar, ciltte döküntü ve enfeksiyonlar.
- Tat ve koku kaybı ile iştahsızlık: Beslenmeyi daha da bozarak kısır döngüye neden olabilir.
- Üreme sağlığı: Erkeklerde ağır eksiklikte sperm sayısı ve testosteron düzeyi etkilenebilir.
- Akrodermatit enteropatika: Doğuştan, çok nadir görülen ve tedavi edilmezse ağır cilt, bağırsak ve büyüme sorunları yapan bir hastalıktır. Düzenli, doğru çinko tedavisiyle belirtiler kontrol altına alınabilir.
Çinko eksikliğinin kanser, kalp-damar hastalığı, kısırlık, körlük gibi sonuçlara yol açtığı yönündeki iddialar bilimsel olarak kanıtlanmış değildir. Bu konuda kesin yargıdan kaçınılmalıdır.
Tedavi Sırasında Dikkat Edilecek Sorunlar
Fazla çinko alımı da zararlıdır. Uzun süreli yüksek doz alımı bakır eksikliğine bağlı kansızlığa, akyuvar azlığına ve sinir sorunlarına, ayrıca bulantı, kusma, karın ağrısı ve ishale yol açabilir. Burun içine uygulanan bazı çinko ürünlerinin koku kaybıyla ilişkilendirildiği bildirilmiştir.
Ne Zaman Acile Başvurulmalı?
Aşırı çinko alımı sonrası şiddetli kusma, karın ağrısı, ishal, titreme veya nefes darlığı gelişirse, çocukta çok miktarda takviye yutulmuşsa ya da çocukta sıvı kaybı belirtileri varsa zaman kaybetmeden acil servise başvurulmalı veya zehir danışma hattı aranmalıdır.
Nasıl Önlenir
Çinko eksikliğinden korunmanın temeli dengeli ve çeşitli beslenmedir. Sağlıklı bir kişinin ihtiyacı çoğu zaman yalnızca besinlerle karşılanabilir; çoğu kişi için takviyeye gerek yoktur.
Çinko Açısından Zengin Besinler
- Kırmızı et, tavuk, hindi ve balık; özellikle istiridye gibi deniz kabukluları çinko bakımından çok zengindir.
- Yumurta ve süt ürünleri (peynir, yoğurt)
- Baklagiller (mercimek, nohut, kuru fasulye), kabak çekirdeği, susam, badem, kaju ve diğer kuruyemişler
- Tam tahıllar ve bazı zenginleştirilmiş kahvaltılık tahıllar
Emilimi Artırmak İçin
Baklagil, tam tahıl ve kuruyemişlerdeki fitat çinko emilimini azaltır. Bu besinlerin ıslatılması, filizlendirilmesi veya mayalanması (ekmek mayası gibi) fitat miktarını azaltır. Bitkisel beslenenler çeşitliliği artırmalı, gerekirse bir diyetisyenle çalışmalıdır.
Risk Altındaki Kişiler İçin
- Gebe ve emziren kadınlar ile bebekler, vejetaryenler, yaşlılar ve bağırsak, karaciğer ya da böbrek hastalığı olanlar düzenli kontrole gitmeli ve gerekirse takviyeyi hekim önerisiyle kullanmalıdır.
- Altta yatan hastalıklar (çölyak, kronik ishal vb.) tedavi ve diyetle kontrol altında tutulmalıdır.
- Alkol tüketimi sınırlandırılmalı ya da bırakılmalıdır.
Aşırı Çinko Alımından Kaçınmak
Çoklu vitamin ve mineral ürünleri, tek başına çinko takviyeleri ve zenginleştirilmiş gıdalar birlikte alındığında toplam çinko dozu beklenenden yüksek olabilir. Erişkinlerde günlük üst güvenli sınır 40 mg kabul edilir. Takviye ve ilaç etkileşimleri konusunda hekim veya eczacıya danışılmalı, çocukların ulaşabileceği yerde bulundurulmamalıdır.
Tedavi Seçenekleri
İlgili tedaviler
Sık Sorulan Sorular
Çinko eksikliği nedir?
Çinko eksikliği, vücutta çinko düzeyinin işlevleri aksatacak kadar azalmasıdır. Çinko bağışıklık, büyüme, yara iyileşmesi, tat ve koku duyusu gibi birçok işlevde görev alan bir mineraldir. Eksiklik beslenme yetersizliği, emilim bozukluğu ya da artmış kayıplara bağlı olabilir.
Çinko eksikliği belirtileri nelerdir?
Saç dökülmesi, tırnak değişiklikleri, ciltte döküntü, yaraların geç iyileşmesi, tat ve koku azalması, iştahsızlık, sık enfeksiyon ve halsizlik görülebilir. Çocuklarda ayrıca büyüme geriliği ve ishal ön plandadır. Bu belirtiler başka hastalıklarda da görülür, bu nedenle tanı için hekim değerlendirmesi gerekir.
Çinko eksikliği nasıl tedavi edilir?
Tedavi nedene göre planlanır. Çinko içeren besinlerle beslenmenin düzenlenmesi ve altta yatan hastalığın tedavisi esastır. Eksiklik belirginse hekim ağızdan alınan çinko takviyesi önerebilir. Doz ve süre kişiye göre değiştiği için takviyeler doktora danışmadan kullanılmamalıdır.
Günlük ne kadar çinko almak gerekir?
İhtiyaç yaşa ve cinsiyete göre değişir. ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri önerilerine göre erişkin kadınlar için günde yaklaşık 8 mg, erkekler için yaklaşık 11 mg, 1-3 yaş çocuklar için 3 mg, 4-8 yaş için 5 mg ve 9-13 yaş için 8 mg kadardır. Gebelik ve emzirmede ihtiyaç biraz daha yüksektir. Bu değerler sağlıklı kişiler içindir; hastalık varsa hekim farklı bir miktar belirleyebilir.
Çinko eksikliği hangi tahlille anlaşılır?
En sık serum ya da plazma çinko düzeyi bakılır; ayrıca albümin, tam kan sayımı ve gerekirse bakır ile altta yatan hastalığa yönelik testler istenebilir. Çinko düzeyi enfeksiyon, iltihap veya düşük albümin varlığında düşük çıkabildiği için sonuç tek başına değil, belirtiler ve öykü ile birlikte yorumlanır. Normal aralık laboratuvara göre farklılık gösterir.
Çinko eksikliğine hangi bölüm bakar?
Başlangıçta aile hekimi ya da iç hastalıkları (dahiliye) uygundur. Çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları, ciltte belirgin sorun varsa dermatoloji, bağırsak hastalığı düşünülüyorsa gastroenteroloji bölümleri sürece katılabilir.
Çinko hangi besinlerde bulunur?
Kırmızı et, tavuk, balık ve özellikle istiridye gibi deniz kabukluları en zengin kaynaklardır. Yumurta, süt ürünleri, baklagiller, kabak çekirdeği, kuruyemişler ve tam tahıllar da çinko içerir. Bitkisel besinlerdeki fitat emilimi azalttığı için bu besinleri ıslatmak ya da mayalamak emilime yardımcı olabilir.
Çinko eksikliği saç dökülmesine neden olur mu?
Ağır çinko eksikliğinde saç incelmesi ve dökülmesi görülebilir. Ancak saç dökülmesinin çok daha sık nedenleri vardır; demir eksikliği, tiroid hastalıkları, hormonal değişiklikler, stres ve kalıtsal saç dökülmesi bunların başında gelir. Çinko düzeyi normal olan kişilerde takviyenin saç dökülmesini azalttığına dair güçlü kanıt yoktur, bu yüzden önce hekim değerlendirmesi yapılmalıdır.
Çinko eksikliği ağız kokusuna veya ağız yarasına neden olur mu?
Ağız kokusu çinko eksikliğinin tipik bir belirtisi değildir; çoğunlukla diş, diş eti, dil ve mide gibi nedenlerden kaynaklanır. Ağız yaraları birçok nedene bağlı olabilir ve çinko eksikliği bunlardan biridir. Yaralar iki haftadan uzun sürüyor ya da sık tekrarlıyorsa bir doktor veya diş hekimi nedeni araştırmalıdır.
Çinko eksikliği sivilceye yol açar mı?
Ağır çinko eksikliğinde cilt döküntüleri ve yaralar görülür; ancak bunlar sivilce ile aynı değildir. Sivilcenin ana nedenleri hormonal etkiler, yağ bezi aktivitesi ve cilt bakterileridir. Çinko takviyesinin sivilceye etkisi konusundaki kanıtlar sınırlıdır, bu yüzden sivilce tedavisi için dermatoloğa danışılması uygun olur.
Çinko eksikliği demir eksikliği anemisine neden olur mu?
Çinko eksikliği doğrudan demir eksikliği anemisi yapmaz; ancak ikisi aynı beslenme eksikliği nedeniyle birlikte görülebilir. Uzun süreli yüksek doz çinko alımı ise bakır emilimini azaltarak kansızlığa yol açabilir. Bu nedenle kansızlık şikayeti olanlar takviye almadan önce nedenini hekimle araştırmalıdır.
Çocuklarda toprak yeme çinko eksikliğinden mi kaynaklanır?
Besin olmayan maddeleri yeme davranışına pika denir. Pika bazı çocuklarda demir ve bazen çinko eksikliğiyle ilişkili bulunmuştur, ancak tek neden bu değildir. Gelişimsel, davranışsal ve çevresel nedenler de olabilir. Çocuk sürekli toprak yiyorsa çocuk doktoruna başvurulmalı, gerekli tahliller yapılmalıdır.
Çocuklarda ishal ve çinko arasında nasıl bir ilişki vardır?
Çinko eksikliği ishalin daha sık ve uzun sürmesine yol açabilir; ishal de çinko kaybını artırır. Dünya Sağlık Örgütü gelişmekte olan ülkelerde akut ishalde çocuklara kısa süreli çinko takviyesini önerir. Dozu ve süresi çocuğun yaşına göre belirlendiği için takviye mutlaka çocuk doktorunun önerisiyle verilmelidir. Sıvı kaybı belirtileri varsa acil değerlendirme gerekir.
Gebelikte ve emzirmede çinko ihtiyacı artar mı?
Evet, gebelik ve emzirmede ihtiyaç biraz artar. Dengeli beslenen kadınlarda ihtiyaç genellikle yiyeceklerle karşılanır. Vejetaryen beslenme, bağırsak hastalığı gibi durumlarda ise doktor ya da diyetisyen, gebelik vitamin ve mineral takviyelerinin içeriğine göre bir değerlendirme yapabilir. Kendiliğinden yüksek doz çinko takviyesi başlanmamalıdır.
Vejetaryenlerde çinko eksikliği daha mı sık görülür?
Vejetaryen ve vegan beslenenlerde çinko alımı daha düşük olabilir ve bitkisel besinlerdeki fitat emilimi azaltır. Bu nedenle ihtiyaçlarının biraz daha yüksek olabileceği belirtilir. Baklagil, kuruyemiş, tohum ve tam tahılları çeşitli ve düzenli tüketmek, ıslatma ve mayalama yöntemlerini kullanmak faydalıdır. Belirti varsa tahlil için hekime başvurulmalıdır.
Çinko takviyesi nasıl kullanılır, yan etkisi var mı?
Takviye, hekimin önerdiği doz ve sürede kullanılmalıdır. Mide bulantısı olursa yemekle birlikte alınması yardımcı olabilir. Çinko bazı antibiyotiklerin (kinolon ve tetrasiklin grubu) emilimini azaltabilir; bu nedenle ilaçlar arasında zaman aralığı konusunda hekim ya da eczacıya danışılmalıdır. Uzun süreli yüksek dozlarda bakır eksikliği gelişebilir.
Fazla çinko zararlı mıdır?
Evet, fazla çinko da sorun çıkarabilir. Aşırı alımda bulantı, kusma, karın ağrısı ve ishal görülebilir; uzun süreli yüksek doz bakır eksikliğine, kansızlığa ve sinir sorunlarına yol açabilir. Erişkinlerde günlük üst güvenli sınır 40 mg olarak kabul edilir. Takviyeler hekim önerisi olmadan yüksek dozda kullanılmamalıdır.
Çinko eksikliği ne kadar sürede düzelir?
Süre eksikliğin nedenine, derecesine ve tedaviye uyuma göre değişir. Hafif eksiklikte beslenme düzenlemesiyle haftalar içinde düzelme görülebilirken, bağırsak hastalığı gibi altta yatan bir neden varsa tedavi daha uzun sürebilir. Hekim, gerekli olduğunda kontrol tahlili ile çinko düzeyini izler ve takviyenin ne zaman kesileceğine karar verir.
Çinko eksikliği kısırlığa veya cinsel sorunlara yol açar mı?
Erkeklerde ağır ve uzun süreli çinko eksikliği sperm sayısını ve testosteron düzeyini etkileyebilir. Ancak kısırlık ve cinsel isteksizliğin pek çok başka nedeni vardır ve çinko eksikliği bunların yalnızca küçük bir bölümünü oluşturur. Çinko düzeyi normal olan kişilerde takviyenin doğurganlığı artırdığı kanıtlanmış değildir; şikayeti olanlar bir uzmana başvurmalıdır.
Kaynaklar
- Cleveland Clinic. Zinc Deficiency: Symptoms, Causes & Treatment
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Vitamins and minerals - Others
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Zinc in diet
- Zeynep Kamil Tıp Bülteni (DergiPark). Çinko eksikliğinin akut gastroenterite etkisi
- Sakarya Medical Journal (DergiPark). Çinko Eksikliğinin Alerjik Hastalıklardaki Rolü