Diş Protezi

Diş protezi, kaybedilmiş ya da onarılamayacak kadar hasar görmüş dişlerin yerine yapılan yapay dişlerin genel adıdır. Diş kaybı; çiğneme güçlüğüne, konuşmada bozulmaya, komşu dişlerin boşluğa doğru kaymasına ve yüzde çökme gibi görünüm değişikliklerine yol açabilir. Protez bu işlevleri ve görünümü yeniden kazandırmayı amaçlar.

Diş protezleri genel olarak üçe ayrılır: dişe ya da implanta yapıştırılan sabit protezler (kron ve köprü), hastanın çıkarıp takabildiği hareketli protezler (tam ve bölümlü protezler) ve implant üzerine yapılan protezler. Tedavi çoğunlukla ameliyat gerektirmez; ölçü alma, prova ve teslim aşamalarından oluşan birkaç seansta tamamlanır. Yalnızca implant gibi çene kemiğine cerrahi uygulama gerektiren tedavilerde küçük bir cerrahi işlem yapılır. Hangi protezin uygun olduğuna diş hekimi, eksik diş sayısına, kalan dişlerin ve çene kemiğinin durumuna ve hastanın beklentisine göre karar verir.

Diş Protezi Nedir?

Diş protezi, eksik dişlerin yerine geçen ya da hasarlı bir dişi kaplayarak koruyan yapay yapıdır. Protez diş hekimi tarafından hastanın ağzından alınan ölçüye göre özel olarak hazırlanır. Dişlerin bir kısmı ya da tamamı eksik olabileceği gibi, çürük, kırık ya da şekil bozukluğu nedeniyle doğal dişin yalnızca kaplanması da gerekebilir.

Diş Kaybı Neden Tedavi Edilmelidir?

• Çiğneme ve beslenme: Dişsiz bölgede yemek çiğnemek zorlaşır; kişi yalnızca yumuşak besinleri tercih etmeye başlayabilir.
• Komşu dişlerin kayması: Boşluk uzun süre doldurulmazsa komşu dişler boşluğa doğru eğilebilir, karşıt dişler uzayabilir. Bu da diş eti sorunlarına ve çene eklemi uyumsuzluğuna zemin hazırlayabilir.
• Konuşma ve görünüm: Özellikle ön dişlerin kaybında bazı harfler zor söylenir. Çok sayıda diş eksikse yanaklar ve dudaklar çökük görünebilir.
• Özgüven: Diş eksikliği nedeniyle gülmekten kaçınma gibi sosyal sorunlar yaşanabilir.

Diş Kaybının Başlıca Nedenleri

• Diş çürüğü: Tedavi edilmediğinde dişin kurtarılamayacak kadar yıkılmasına yol açar.
• Diş eti hastalıkları (periodontitis): Dişi tutan kemik ve dokunun zamanla kaybı, dişlerde sallanmaya neden olur. Sigara ve kontrolsüz diyabet bu riski artırır.
• Kırıklar ve travma: Çene ve yüze gelen darbeler dişleri kırabilir ya da yerinden çıkarabilir.
• Yetersiz ağız bakımı ve düzenli kontrole gidilmemesi: Günde iki kez fırçalama, diş ipi ya da arayüz fırçası kullanma ve düzenli diş hekimi kontrolü diş kaybı riskini azaltır.
• Diğer etkenler: Ağız kuruluğuna yol açan bazı ilaçlar, diş sıkma ve gıcırdatmaya bağlı aşınma ve bazı kişilerde genetik yatkınlık diş ve diş eti sorunlarını artırabilir.

Diş Protezi Çeşitleri

Protezin türü; eksik diş sayısına, eksik dişlerin yerine, kalan dişlerin ve çene kemiğinin durumuna, estetik beklentiye ve hastanın genel sağlığına göre seçilir.

Sabit Protezler

Sabit protezler diş hekimi tarafından özel bir yapıştırıcı ile dişe ya da implanta yapıştırılır ya da vidalanır; hasta tarafından çıkarılamaz. Hareketli protezlere göre çoğu hastada daha rahat ve doğal hissettirir.

• Kron (kaplama): Çürük, kırık ya da çok madde kaybetmiş bir dişin görünen kısmını tamamen kaplayan kapaktır. Kron yapılacak dişin dış yüzeyi bir miktar küçültülür. Kronlar metal destekli porselen, tamamen porselen ya da zirkonyum gibi farklı malzemelerden yapılabilir. Seçim dişin konumuna, çiğneme yüküne ve estetik beklentiye göre yapılır.
• Köprü: Bir ya da birkaç eksik dişin yerini, boşluğun iki yanındaki dişlerin kaplanarak destek alınmasıyla doldurur. Köprünün sağlam olması için destek dişlerin sağlıklı olması gerekir. Sağlam komşu dişlerin küçültülmesi köprünün dezavantajlarından biridir.
• İmplant üstü sabit protez: Çene kemiğine yerleştirilen titanyum vidalar (implantlar) üzerine yapılan tek kron, köprü ya da tam çene protezidir. Komşu dişlerin küçültülmesi gerekmez, ancak çene kemiğinin yeterli olması ve ek bir cerrahi işlem gerekir.

Hareketli Protezler

Hareketli protezler hasta tarafından çıkarılıp takılabilen, temizliği ağız dışında yapılabilen protezlerdir. Sabit protez yapılamayan ya da tercih edilmeyen durumlarda kullanılır.

• Tam protez: Ağızda hiç diş kalmadığında alt ve üst çeneye uygulanan akrilik protezlerdir. Üst protez damaktan daha iyi tutunur; alt çenede dil ve yanak hareketleri nedeniyle tutuculuk sorunu daha sık görülür.
• Bölümlü (parsiyel) protez: Bazı doğal dişlerin kaldığı durumlarda kullanılır. Protez, doğal dişlere metal kroşelerle ya da gizli tutucularla tutunur ve çiğneme yükü hem dişlere hem diş etine dağılır.
• Hassas tutuculu protez: Kroşelerin görünmesini önlemek için doğal dişlere yapılan kronların içine gizlenmiş tutucular kullanılan bölümlü protez türüdür. Daha estetiktir ancak daha karmaşık ve daha pahalı bir tedavidir.
• İmplant destekli hareketli protez: Genellikle dişsiz çenede, az sayıda implanta tutunan, hastanın çıkarabildiği protezdir. Özellikle alt çenede klasik tam protezin tutuculuk sorununu azaltabilir.

Diş Protezi Kimlere Yapılır?

• Bir, birkaç ya da tüm dişlerini kaybedenler
• Çürük, kırık ya da aşınma nedeniyle dişi çok yıpranmış olanlar
• Kanal tedavisi görmüş ve kırılma riski olan dişleri koruması gerekenler
• Şekil ya da renk bozukluğu nedeniyle dişi kaplanması gerekenler

Ağızda tedavi edilmemiş çürük ya da diş eti hastalığı varsa önce bunların tedavisi gerekir. Sigara, kontrolsüz diyabet ve yetersiz ağız bakımı protezin ömrünü ve sonucunu olumsuz etkiler.

Seçenekler Arasında Karar Vermek

Tek diş eksikliğinde implant üstü kron ya da köprü; birkaç diş eksikliğinde köprü, implant ya da bölümlü protez; tüm dişlerin eksikliğinde tam protez ya da implant destekli protez gündeme gelir. Her seçeneğin süresi, ek işlem gereksinimi, bakım yükü ve olası dezavantajları farklıdır. Karar diş hekimi ile birlikte, tüm seçenekler konuşularak verilmelidir.

Diş Protezi Nasıl Yapılır?

Aşamalar protez türüne göre değişir; genel akış şöyledir:

• Muayene ve planlama: Ağız içi muayene ve röntgen ile dişler, diş eti ve çene kemiği değerlendirilir. Gerekli çürük, diş eti ya da kanal tedavileri tamamlanır. Kurtarılamayacak dişler çekilir.
• Dişlerin hazırlanması: Kron ve köprüde destek dişler küçültülür. Bu işlem çoğunlukla lokal anestezi ile yapılır, hasta ağrı hissetmez.
• Ölçü alma: Ağız içinden ölçü, klasik ölçü maddesi ya da dijital tarayıcı ile alınır. Ölçü diş protez laboratuvarına gönderilir.
• Geçici protez: Kron ve köprüde kalıcı protez hazırlanırken dişleri korumak için geçici kaplama takılabilir.
• Prova: Altyapı, dizilim, renk ve ısırma uyumu ağızda denenir; gerekli düzeltmeler yapılır. Tam protezde çene ilişkisi ve diş dizilimi balmumu üzerinde denenir.
• Teslim: Sabit protez dişe yapıştırılır, hareketli protez ağıza takılır. Uyum ve ısırma kontrol edilir, hastaya kullanım ve temizlik anlatılır.
• Kontroller: Özellikle hareketli protezlerde yara, baskı ya da gevşeklik için erken kontrol seansları gerekir.

Kron ve köprü genellikle iki ila üç seansta, tam protez ise birkaç hafta içinde birkaç seansta tamamlanır. Tam süre, laboratuvar sürecine ve hastanın durumuna göre değişir.

İmplant Üstü Protezlerde Ek Aşama

İmplantlar lokal anestezi altında küçük bir cerrahi işlemle çene kemiğine yerleştirilir. İmplantın kemikle kaynaşması için çoğunlukla aylar süren bir bekleme gerekir. Ardından protez yapılır. Çene kemiği yetersizse kemik ekleme gibi ek işlemler gerekebilir. Sigara kullananlarda ve diş eti hastalığı ya da kontrolsüz diyabeti olanlarda implant başarısızlığı riski daha yüksektir.

Riskler ve Olası Sorunlar

• Diş hassasiyeti: Kron ve köprü için dişler küçültüldüğünden sıcak ve soğuğa duyarlılık olabilir. Çoğunlukla geçicidir.
• Sinir canlılığının kaybı: Nadiren destek dişin siniri zarar görür ve kanal tedavisi gerekebilir.
• Çürük ve diş eti iltihabı: Protezin kenarlarında temizlik yetersizse çürük ve diş eti sorunları gelişebilir.
• Kırılma, çatlama ve düşme: Kaplamalar ve protezler zamanla kırılabilir, kaplama yapıştırıldığı dişten ayrılabilir.
• Baskı yaraları (vuruklar): Özellikle yeni hareketli protezlerde sık görülür ve hekim tarafından düzeltme ile giderilir.
• Protez stomatiti: Hareketli protezin altındaki dokuda kızarıklık ve mantar enfeksiyonudur. Protezin gece takılı bırakılması ve yetersiz temizlik riski artırır.
• Alerji: Çok nadiren protezde kullanılan bir malzemeye (örneğin bazı metaller ya da akrilik) alerji görülebilir.
• Çene kemiğinin zamanla erimesi: Diş çekildikten sonra çene kemiği zamanla küçülür; bu nedenle hareketli protezlerin uyumu bozulabilir ve düzeltme ya da yenileme gerekebilir.
• İmplanta özgü riskler: Enfeksiyon, implantın kaynaşmaması ve implant çevresi iltihap (periimplantitis).

Protezin Ömrü

Protezin ne kadar dayanacağı malzemeye, ağız bakımına, ısırma alışkanlıklarına (diş sıkma gibi) ve sigara kullanımına bağlıdır. Kron ve köprüler yıllarca, çoğu zaman on yılı aşkın süre kullanılabilir; ancak kesin bir süre vermek mümkün değildir. Hareketli protezler ağız yapısı değiştikçe zaman zaman düzeltme ve yenileme gerektirir.

İlk Muayene ve Tetkikler

• Ağız içi muayene: Dişlerin, diş etinin, ısırma düzeninin ve varsa eski protezlerin durumuna bakılır.
• Röntgen: Panoramik ve gerekirse tek diş röntgeni çekilir. Çene kemiğinin durumunu ve gizli çürük ya da iltihapları gösterir. İmplant planlanıyorsa bazen üç boyutlu tomografi istenebilir.
• Tedavi planı: Hasta ile şikayetler, beklentiler ve seçenekler konuşulur. Süre, seans sayısı ve ek tedaviler hakkında bilgi verilir.

Ağız Sağlığının Hazırlanması

Protez yapılmadan önce çürükler, diş eti hastalıkları ve enfeksiyonlar tedavi edilmelidir. Dişler günde iki kez fırçalanmalı ve diş ipi ya da arayüz fırçası ile aralar temizlenmelidir. Ağız hijyeni iyi değilse protezin altında enfeksiyon riski artar.

Sağlık Durumunuzu ve İlaçlarınızı Bildirin

Diyabet, kalp ve damar hastalıkları, kalp kapağı sorunları, kemik erimesi için kullanılan bazı ilaçlar, kanser tedavisi öyküsü, alerji ve hamilelik gibi durumları diş hekiminize söyleyin. Kullandığınız tüm ilaçları ve bitkisel ürünleri bildirin. Kan sulandırıcı ilaçları (aspirin, varfarin ve yeni kuşak ilaçlar gibi) doktorunuza danışmadan bırakmayın. Çekim ya da implant gibi cerrahi işlemler öncesinde ilaç düzenlemesine diş hekiminiz ve sizi izleyen doktor birlikte karar verir. Bazı kalp hastalarında işlem öncesi antibiyotik verilmesi gerekebilir; bunu hekiminiz belirler.

Anestezi ve Açlık

Kron, köprü ve hareketli protez yapımında genellikle lokal anestezi yeterlidir ya da anestezi gerekmez. Lokal anestezi ile yapılacak işlemlerde genellikle aç gelmenize gerek yoktur; hafif bir öğün yemeniz önerilir. Çok sayıda işlemin tek seansta yapılacağı ya da işlemden çok korkan hastalarda sedasyon veya genel anestezi gündeme gelebilir. Bu durumlarda katı yiyecekler genellikle işlemden 6 saat önce kesilir, su gibi berrak sıvılar 2 saat öncesine kadar içilebilir. Kesin süreyi anestezi ekibi size söyler.

Sigara

Sigara diş eti iltihabı riskini ve yara iyileşmesinin gecikmesini artırır; implant başarısızlığı riskini yükseltir. Mümkünse işlemden önce bırakılmalı ya da en azından azaltılmalıdır.

İşlem Günü Hazırlık

• Dişlerinizi fırçalayarak gelin.
• Sedasyon ya da genel anestezi uygulanacaksa yanınızda sizi eve götürecek bir yakınınız bulunsun.
• Hekiminiz antibiyotik ya da gargara önermişse talimata uygun kullanın.

İşlem Sonrası İlk Saatler

Lokal anestezi sonrası dudak, yanak ve dil birkaç saat uyuşuk kalır. Bu süre içinde yanağınızı, dudağınızı ve dilinizi ısırmamaya dikkat edin. Uyuşukluk geçene kadar sıcak içecek ve yiyeceklerden kaçının. Çoğu hasta aynı gün ya da ertesi gün normal günlük işlerine dönebilir.

Ağrı ve Hassasiyet

Kron ve köprü sonrası birkaç gün sıcak ve soğuğa hassasiyet ve hafif ağrı olabilir. Hekiminiz bir ağrı kesici önerdiyse önerildiği şekilde kullanın. Ağrı yoksa ilaç kullanmak zorunlu değildir. Hassasiyet birkaç haftada geçmezse ya da şiddetli ağrı olursa hekiminize başvurun. Ağrı kesicileri kendi başınıza uzun süre kullanmayın.

Cerrahi İşlem Yapıldıysa (Çekim, İmplant)

• Kanama: Hekimin verdiği temiz gazlı bezi yaklaşık 30 dakika ısırarak bastırın. İlk 24 saat tükürmek, yara yerini emmek ve sert çalkalamaktan kaçının; bu, pıhtının yerinden çıkmasına neden olabilir. Sızıntı şeklinde hafif kanama ilk günlerde olabilir. Ağız dolusu ya da durmayan kanamada hekiminize başvurun.
• Şişlik ve morarma: İlk 24 saat, ciltle arasına bez koyarak aralıklarla soğuk uygulama yapılabilir. Şişlik genellikle 2-3 gün içinde en yüksek düzeye çıkar, sonra azalır. Üçüncü günden sonra artan şişlik, ateş ya da irinli akıntı enfeksiyon belirtisi olabilir.
• Ağız bakımı: Ameliyat bölgesinin dışındaki dişleri fırçalamaya devam edin; bölgeye yumuşak fırçayla ve hekiminizin söylediği zamanda dokunun. Hekiminizin önerdiği gargarayı ya da ılık tuzlu suyu kullanın.
• Beslenme: İlk günler yumuşak, ılık yiyecekler tercih edin. Pirinç gibi küçük taneli, çok sert, baharatlı, asitli ya da çok sıcak yiyecekler yarayı tahriş edebilir.

Yeni Hareketli Protezlere Alışma

Yeni takılan hareketli protez ilk günlerde ağızda yabancı cisim hissi verir, tükürük artabilir ve konuşma ya da yemek yemek zorlaşabilir. Alışma genellikle birkaç haftayı bulur. Bu dönemde yumuşak besinlerle başlayıp küçük lokmaları iki taraftan çiğnemek, yüksek sesle okuyarak konuşmayı alıştırmak yardımcı olur. Baskı yarası ya da batan bir nokta olduğunda protezi sert bir şeyle kendiniz kazımayın; hekiminizden düzeltme isteyin. Yarası olan bir protezi uzun süre zorla kullanmak yarayı büyütür.

Protez Temizliği ve Bakımı

• Sabit protez: Doğal dişler gibi günde iki kez, yumuşak bir fırça ve florürlü macun ile fırçalanır. Köprü altı ve implant çevresi diş ipi, arayüz fırçası ya da özel ip ile temizlenmelidir.
• Hareketli protez: Yemeklerden sonra çıkarılıp akan su altında durulanır ve günde en az bir kez protez fırçası ile temizlenir. Sert fırça, aşındırıcı macun ve çamaşır suyu kullanmayın. Kaynar su protezi çarpıtabilir; ılık su kullanın.
• Geceleri: Hareketli protez genellikle geceleri çıkarılarak su dolu bir kapta ya da protez temizleme solüsyonunda saklanır. Bu, dokunun dinlenmesine ve mantar enfeksiyonu riskinin azalmasına yardımcı olur. Hekiminiz farklı bir şey söylemediyse bu önerilir.
• Düşürme: Temizlerken protezi düşürüp kırmamak için altına su dolu bir lavabo ya da havlu koyun.

Kontroller

Yeni protezde ilk kontrol genellikle birkaç gün ile birkaç hafta arasında yapılır. Sonrasında hekimin önerdiği aralıklarla, çoğu kişi için yılda en az bir ya da iki kez kontrol önerilir. Ağzında hiç diş kalmayan kişilerde de protez ve ağız dokusu kontrolü gereklidir. Protez gevşediyse, ısırma bozulduysa ya da yara oluştuysa kontrol zamanını beklemeden başvurun.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

• Birkaç gün içinde geçmeyen ya da artan şiddetli ağrı
• Ateş, yüzde ya da çenede artan şişlik, irinli akıntı
• Durmayan kanama
• İki hafta içinde iyileşmeyen ağız yarası, beyaz ya da kırmızı leke
• Protezin kırılması, kaplamanın düşmesi, sallanması ya da ısırmayı bozması
• Protez altında yanma, kızarıklık ya da beyaz tabaka

Yutma ya da nefes almada güçlük, yüzde hızla yayılan şişlik acil durumdur; en yakın sağlık kuruluşuna başvurun.