Veba Hastalığı
Veba, Yersinia pestis bakterisinin neden olduğu, çoğunlukla enfekte pirelerin ısırması ile insana bulaşan ciddi bir enfeksiyon hastalığıdır. Erken tanı ve zamanında antibiyotik tedavisi ile sağ kalım şansı belirgin biçimde artar, tedavi edilmezse ölümcül olabilir.

Özet
Veba, Yersinia pestis adlı bakterinin yol açtığı, tarihte "Kara Ölüm" olarak bilinen büyük salgınlara neden olmuş bir hastalıktır. Bakteri kemirgenlerde ve onların pirelerinde yaşar; insanlara çoğunlukla enfekte pire ısırığıyla, bazen enfekte hayvan dokusuyla temasla ya da akciğer vebası olan bir hastanın öksürük damlacıklarıyla bulaşır.
Veba üç ana klinik formda görülür: bubonik (lenf bezlerini tutan), septisemik (kana yayılan) ve pnömonik (akciğer) veba. Bubonik form modern vakaların çoğunu oluşturur. Akciğer vebası en nadir ama en ölümcül ve insandan insana bulaşabilen formdur.
Veba bugün nadir görülür ancak tamamen ortadan kalkmamıştır. Dünyada her yıl bin ila iki bin civarında vaka bildirilir ve vakaların çoğu Afrika (özellikle Madagaskar ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti) ile Peru gibi bölgelerden gelir. ABD’nin batısında da az sayıda vaka görülür.
Veba bir acil durumdur. Zamanında antibiyotik tedavisi ile çoğu hasta iyileşir, ancak tedavi gecikirse ölüm riski yüksektir. Şüphe halinde hemen sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Hakkında
Veba, Enterobacteriaceae ailesinden, gram negatif bir bakteri olan Yersinia pestis ile oluşur. Bakteri 1894 yılında Hong Kong’daki salgın sırasında Alexandre Yersin tarafından (aynı dönemde Kitasato Shibasaburo da çalışmıştır) tanımlanmıştır. Bir virüs değil, bakteridir; bu nedenle antibiyotiklere yanıt verir.
Veba Çeşitleri
Bubonik Veba
En sık görülen formdur. Bakteri pire ısırığıyla deriden girer ve lenf yoluyla en yakın lenf bezlerine ulaşır. Bu bezler çok ağrılı şekilde şişer; bu şişliğe "bubon" denir ve genellikle kasık, koltuk altı ya da boyunda görülür. Belirtiler bakterinin alınmasından yaklaşık 2-8 gün sonra başlar.
Septisemik Veba
Bakteri doğrudan kana geçtiğinde ortaya çıkar. Bubon bulunmayabilir. Ateş, titreme, karın ağrısı, kusma, şok ve parmak uçlarında ya da burunda doku ölümü (morarma, siyahlaşma) görülebilir. Hızlı ilerler ve ölüm riski yüksektir.
Pnömonik (Akciğer) Veba
Bakteri akciğerlere yerleştiğinde gelişir. Ya bakterinin solunması ile (birincil), ya da bubonik ya da septisemik vebanın akciğere yayılması ile (ikincil) oluşur. Kuluçka süresi genellikle 1-4 gündür. Öksürükle havaya saçılan damlacıklarla insandan insana geçebildiği için en tehlikeli formdur. Tedavi edilmezse neredeyse her zaman ölümcüldür.
Diğer ve Nadir Formlar
Boğaz (farinks) vebası ve menenjit (beyin zarı) vebası gibi nadir formlar tarif edilmiştir. Sindirim sistemi belirtileri septisemik vebada görülebilir ancak ayrı bir "gastrointestinal veba" tipi standart sınıflamada yer almaz.
Veba Nasıl Bulaşır?
- Pire ısırığı: En sık yoldur. Bakteri taşıyan fare ve diğer kemirgen pireleri insanı ısırdığında bulaşır.
- Enfekte hayvanla temas: Hasta ya da ölü kemirgen, sincap, tavşan ya da enfekte kedinin doku ve sıvılarıyla temas, kesik ve çiziklerden bakteri girişine yol açabilir.
- Damlacıkla bulaşma: Akciğer vebası olan hastanın öksürüğü ya da enfekte bir kedinin solunum salgıları ile solunum yoluyla geçebilir.
Bubonik veba hastası, bubonun iltihabıyla doğrudan temas dışında genellikle başkasına bulaştırıcı değildir. Pnömonik veba ise yakın temas halinde kolay bulaşabilir.
Tarihçe ve Günümüz
Veba tarihte üç büyük pandemiye (Justinianus, 14. yüzyıldaki Kara Ölüm ve 19. yüzyılın sonunda Asya’da başlayan salgın) neden olmuştur. Kara Ölüm sırasında Avrupa nüfusunun yaklaşık üçte biri ile yarısı arasında bir bölümü hayatını kaybetmiştir; kesin rakamlar tarihçiler arasında tartışmalıdır. Bugün iyileşen hijyen ve antibiyotikler sayesinde büyük salgınlar nadirdir, ancak endemik bölgelerde vakalar sürer.
Tedavi
Veba şüphesi olan hastanın hemen hastaneye yatırılması ve laboratuvar sonucu beklenmeden antibiyotik başlanması gerekir. Etkili antibiyotikler arasında gentamisin, doksisiklin, siprofloksasin, levofloksasin ve streptomisin (bulunabildiği yerlerde) sayılır. Seçim hastanın yaşına, gebelik durumuna, hastalığın şiddetine ve ilaç bulunabilirliğine göre hekimce yapılır. Tedavi genellikle 10-14 gün sürer; ağır hastalarda damardan başlanır. Sıvı tedavisi, solunum ve dolaşım desteği gerekebilir.
Akciğer vebasında hasta, etkili antibiyotiğin ilk 48 saati tamamlanana dek damlacık önlemleriyle izole edilir. Hastayla yakın temas etmiş kişilere koruyucu antibiyotik verilir. Veba şüphesi sağlık otoritelerine bildirilir.
Antibiyotikleri hekime danışmadan kullanmayın, evde kendi kendinize tedavi etmeye çalışmayın. Bitkisel ya da halk yöntemlerinin vebayı tedavi ettiğine dair bilimsel kanıt yoktur; bu yöntemler tedaviyi geciktirebilir. Doktorunuza danışın.
Tedavi Sonuçları
Zamanında tedavi ile birçok hasta iyileşir, ancak tedavi bile ölümleri tamamen önleyemez. Tedavi edilmeyen bubonik vebada ölüm oranı yaklaşık yüzde 30-60, tedavi edilmeyen akciğer vebasında neredeyse yüzde 100 olarak bildirilir. Belirtilerden sonraki ilk 24 saat içinde başlanan tedavi sonucu belirgin biçimde iyileştirir.
Nedenleri
Vebanın tek nedeni Yersinia pestis bakterisidir. Hastalık hijyensizlik, "güneş görmeyen ev" gibi genel koşullardan doğrudan değil, bakteriyle temas sonucu ortaya çıkar.
Yersinia pestis Bakterisi
Bakteri başta fareler, sıçanlar, sincaplar ve çayır köpekleri olmak üzere yabani kemirgenlerde ve onların pirelerinde bulunur. Bu hayvan gruplarında bakteri döngüsü sürekli devam eder. İnsan bu döngüye kazara girer.
Pire ve Kemirgen Döngüsü
Pireler hasta kemirgenin kanıyla bakteriyi alır. Pirenin sindirim sisteminde çoğalan bakteri, pire insanı ısırdığında deriye geçer. Kemirgenler öldüğünde pireler yeni konak arar ve insanlara ya da evcil hayvanlara geçebilir; bu, salgınların temel mekanizmasıdır.
Enfekte Hayvan ile Temas
Av hayvanlarının derisini yüzmek, ölü kemirgene dokunmak ya da hasta kediyle yakın temas, kesiklerden bakterinin girmesine yol açabilir. Kedilerde veba, insana solunum damlacığıyla da bulaşabilir.
Hastadan Hastaya Bulaşma
Akciğer vebası olan kişi öksürdüğünde bakteri içeren damlacıklar yakın çevresindeki kişilere geçebilir. Bu yolla bulaşan hastalık doğrudan akciğer vebası olarak başlar.
Belirtileri
Belirtilerin türü hastalığın formuna göre değişir. Hepsinde ani başlayan yüksek ateş, titreme ve çok kötü hissetme ortaktır.
Bubonik Veba Belirtileri
- Ani başlayan yüksek ateş ve titreme.
- Baş, sırt ve kas ağrısı, halsizlik.
- Kasık, koltuk altı ya da boyunda çok hassas, ağrılı, şişmiş lenf bezi (bubon).
- Bazen pire ısırığı bölgesinde küçük kabarcık ya da kızarıklık.
- Bulantı, kusma, hızlı nabız ve düşük tansiyon.
Bubon kırmızılaşıp çok ağrılı hale gelebilir, zamanla yumuşayıp irin akıtabilir.
Septisemik Veba Belirtileri
- Ateş, titreme ve aşırı halsizlik.
- Karın ağrısı, kusma ve ishal.
- Düşük tansiyon ve şok.
- Deride, burun ve ağızda kanama, kan pıhtılaşma bozukluğu.
- Parmak uçlarında, burunda ve ayaklarda kanlanmanın bozulmasına bağlı morarma ve siyahlaşma.
Akciğer Vebası Belirtileri
- Ani ateş, baş ağrısı ve halsizlik.
- Hızla artan öksürük, nefes darlığı ve göğüs ağrısı.
- Başlangıçta sulu, sonra kanlı balgam.
- Solunum yetmezliği ve şok.
Ne Zaman Acil Başvurulmalı?
Veba bulaşma riski olan bir bölgede bulunduysanız, kemirgen, pire ya da ölü hayvanla temas ettiyseniz ve ateş, titreme, şişmiş ağrılı lenf bezi ya da öksürükle kanlı balgam ortaya çıkarsa vakit kaybetmeden acil servise başvurun. Başvururken seyahat ve temas öykünüzü ve veba şüphenizi hemen söyleyin. Bu belirtiler diğer birçok hastalıkta da görülebilir, ancak veba şüphesi varsa beklemek hayati risk taşır.
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Veba tanısı hasta öyküsü, muayene ve laboratuvar testleriyle konulur. Veba şüphesi varsa tedaviye laboratuvar sonucu beklemeden başlanır, çünkü her saatin önemi vardır.
Öykü ve Muayene
Hekim hastanın bubonik bölgeye ait şişlik, ateş ve diğer belirtilerini değerlendirir. Son günlerde veba görülen bir bölgeye seyahat, kemirgen ya da pire teması, ölü ya da hasta hayvanla temas ve vebalı hastayla yakın temas önemli ipuçlarıdır. Belirtiler tek başına kesin tanı koymaz; tifüs, tülaremi, kedi tırmığı hastalığı ve diğer enfeksiyonlar benzer görünebilir.
Laboratuvar Testleri
- Kültür: Kan, bubon aspirasyonu (iğne ile alınan sıvı), balgam ya da diğer örneklerde bakterinin üretilmesi. Kesin tanı yöntemidir.
- PCR ve hızlı antijen testleri: Bakterinin genetik materyalini ya da antijenini kısa sürede saptar. Özel laboratuvarlarda yapılır.
- Kan sayımı ve biyokimya testleri: Enfeksiyonun şiddetini, pıhtılaşma bozukluğunu ve organ tutulumunu değerlendirir.
- Akciğer filmi: Pnömonik vebada akciğer tutulumunu gösterir.
İzolasyon ve Bildirim
Akciğer vebasından şüphelenilen hasta ayrı odada ve damlacık önlemleri ile izlenir. Veba şüphesi ya da tanısı sağlık otoritelerine bildirilir ve yakın temaslılar belirlenir.
Risk Faktörleri
Veba günümüzde nadir olduğu için risk büyük ölçüde coğrafya ve hayvan temasına bağlıdır.
Veba Görülen Bölgelere Seyahat ve Yaşam
Madagaskar, Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Peru gibi endemik bölgelerde yaşayanlar ya da buralara seyahat edenler risk altındadır. ABD’nin batısındaki kırsal alanlar da riskli bölgeler arasındadır. Seyahat öncesi güncel sağlık uyarılarını kontrol etmek gerekir.
Kemirgen ve Pire Teması
Kemirgenlerin yaşadığı kalabalık ve kötü şartlı konutlar, depolar, ahırlar ve kırsal alanlar pire teması riskini artırır. Fare ve sıçan istilası olan evlerde risk yükselir.
Mesleki ve Açık Hava Temasları
Avcılar, çiftçiler, kamp ve doğa yürüyüşü yapanlar, veterinerler ve hayvanlarla çalışan laboratuvar personeli yabani hayvanla teması nedeniyle risk altındadır. Hasta ya da ölü hayvanın cesedine eldivensiz dokunmak risklidir.
Evcil Hayvanlar
Serbest dolaşan kedi ve köpekler pire taşıyabilir. Enfekte kediler insana bakteri bulaştırabilir. Evcil hayvanların düzenli pire kontrolü yapılması önerilir. Veba için hayvanlara uygulanan bir aşı bulunmamaktadır.
Hasta ile Yakın Temas ve Sağlık Çalışanları
Akciğer vebası olan bir hastaya bakım veren aile üyeleri ve sağlık çalışanları, uygun koruyucu önlem almadıklarında risk altındadır.
Komplikasyonları
Veba, geç tanı ya da yetersiz tedavi halinde hızla ağırlaşabilir. Aşağıdaki komplikasyonlar özellikle tedavi gecikmiş hastalarda görülür.
Septik Şok ve Organ Yetmezliği
Bakterinin kana yayılması tansiyon düşüklüğü, böbrek, karaciğer ve solunum yetmezliği ile sonuçlanabilir. Bu, vebaya bağlı ölümün başlıca nedenidir.
Pıhtılaşma Bozukluğu (DIC) ve Kanamalar
Yaygın damar içi pıhtılaşma sonucu hem pıhtılar hem de kanamalar gelişir. Deride, burunda ve ağızda kanama görülebilir.
Gangren
Parmak uçları, ayaklar ve burun gibi uç bölgelerdeki küçük damarların pıhtılarla tıkanması bu dokuların ölmesine neden olabilir. Her hastada oluşmaz; ağır septisemik vakalarda görülür ve nadiren ampütasyon gerektirebilir.
Akciğer Tutulumu (Pnömoni) ve Solunum Yetmezliği
Bubonik ya da septisemik veba tedavi edilmezse akciğere yayılabilir. Bu durum hastayı başkalarına da bulaştırıcı hale getirir ve yoğun bakım gerektirebilir.
Menenjit
Beyin ve omurilik zarlarında iltihap gelişebilir. Bubonik veba hastalarının küçük bir bölümünde görülür.
Ne Zaman Acil Başvurulmalı?
Bilinç bulanıklığı, nefes darlığı, kanlı balgam, morarma ya da şiddetli halsizlik ve tansiyon düşüklüğü bulguları varsa hemen acil servise başvurun.
Nasıl Önlenir
Veba için yaygın olarak kullanılan bir aşı bulunmamaktadır. Korunma, kemirgen ve pirelerle teması azaltmaya dayanır.
Kemirgen ve Pire Kontrolü
- Evin ve çevresinin kemirgenlerin barınamayacağı şekilde temiz tutulması; çöp, hayvan yemi ve tahıl depolarının kapalı saklanması.
- Kemirgen yuvası ve girişlerinin kapatılması, gerekirse profesyonel haşere kontrolü.
- Evcil hayvanlara düzenli pire tedavisi yapılması ve hasta ya da ölü hayvanlardan uzak tutulması.
Seyahatte Dikkat Edilecekler
- Veba görülen bölgelerde kemirgen ve ölü hayvandan uzak durulması.
- Pire ısırığına karşı DEET içeren repellent kullanılması ve gerekirse uzun kollu giysi giyilmesi.
- Kamp ve doğa gezilerinde kemirgen yuvalarından ve hayvan leşlerinden uzak kalınması.
Hayvanlarla Çalışırken
Av hayvanları ve ölü hayvanlar eldivenle tutulmalı, sonra eller su ve sabunla yıkanmalıdır. Hasta görünen kedi ya da başka hayvan varsa veteriner ve sağlık otoritelerine haber verilmelidir.
Temaslılar için Koruma
Akciğer vebası olan biriyle yakın temas etmiş kişilere, hekimin belirlediği koruyucu antibiyotik (örneğin doksisiklin ya da siprofloksasin) verilir. Hastaya bakım verenler maske, eldiven ve gözlük gibi koruyucu ekipman kullanmalıdır. Hasta, etkili antibiyotiğin ilk 48 saatini tamamlayana dek izole edilir.
Tedavi Seçenekleri
İlgili tedaviler
Sık Sorulan Sorular
Veba nedir?
Veba, Yersinia pestis bakterisinin neden olduğu ciddi bir enfeksiyon hastalığıdır. Genellikle enfekte pire ısırığıyla bulaşır ve bubonik, septisemik ya da akciğer formunda seyreder. Erken tedavi edilmezse ölümcül olabilir.
Veba ölüme neden olur mu?
Evet, tedavi edilmezse ölüm riski yüksektir. Tedavi edilmeyen bubonik vebada ölüm oranı yaklaşık yüzde 30-60, akciğer vebasında ise neredeyse yüzde 100'dür. Zamanında antibiyotik başlandığında sağ kalım belirgin biçimde artar, ancak tedaviye rağmen bazı hastalar kaybedilebilir.
Veba belirtileri nelerdir?
Ani başlayan yüksek ateş, titreme, baş ve kas ağrısı, halsizlik ve bubonik formda kasık, koltuk altı ya da boyunda ağrılı şişmiş lenf bezi görülür. Akciğer vebasında öksürük, nefes darlığı ve kanlı balgam, septisemik vebada karın ağrısı, kusma ve doku siyahlaşması ortaya çıkar.
Bakterinin alınmasından sonra belirtiler ne zaman başlar?
Bubonik vebada belirtiler genellikle 2-8 gün içinde, akciğer vebasında ise 1-4 gün içinde başlar. Süre kişiden kişiye değişebilir. Riskli temas sonrası bu süre içinde ateş çıkarsa hekime başvurulmalıdır.
Veba nasıl bulaşır?
En sık bulaşma yolu enfekte pire ısırığıdır. Hasta ya da ölü hayvanın dokularıyla temas ve akciğer vebası olan kişinin öksürük damlacıkları da bulaşma yollarıdır. Bubonik veba hastası genellikle doğrudan bulaştırıcı değildir.
Veba hangi hayvanlardan bulaşır?
Fare, sıçan, sincap, çayır köpeği gibi kemirgenler ve onların pireleri bakteriyi taşır. Kediler ve nadiren köpekler, hasta olabilir ya da pire taşıyabilir. Evcil ve laboratuvar fareleri nadiren riskli olsa da vahşi kemirgenler asıl kaynaktır.
Veba tedavi edilebilir mi?
Evet, veba antibiyotiklerle tedavi edilebilir. Tedavi ne kadar erken başlarsa sonuç o kadar iyidir. Ancak her hastada tam iyileşme garanti edilemez; hastalığın formu, hastanın durumu ve tedaviye başlama zamanı sonucu etkiler.
Veba tedavisinde hangi ilaçlar kullanılır?
Gentamisin, doksisiklin, siprofloksasin, levofloksasin ve bulunabildiği yerlerde streptomisin gibi antibiyotikler kullanılır. Hangi ilacın seçileceğine hekim hastanın yaşı, gebelik durumu ve hastalığın şiddetine göre karar verir. Hekime danışmadan kullanmayın.
Veba tedavisi ne kadar sürer?
Antibiyotik tedavisi genellikle 10-14 gün sürer. Ağır hastalarda damardan başlanır ve yoğun bakım gerekebilir. Hekim hasta düzeldikçe tedaviyi ayarlar.
Veba evde tedavi edilebilir mi?
Hayır. Veba şüphesi olan kişi hastanede değerlendirilmeli ve izlenmelidir. Özellikle akciğer vebasında yayılımı önlemek için izolasyon gerekir. Evde kendi kendine tedavi hayati risk taşır.
Veba şüphesinde ne yapılmalı?
Hemen acil servise ya da bir sağlık kuruluşuna başvurulmalı, seyahat ve hayvan teması öyküsü belirtilmelidir. Mümkünse maske takılmalı ve başkalarıyla yakın temastan kaçınılmalıdır. Laboratuvar sonucu beklenmeden antibiyotik başlanması önemlidir.
Vebanın aşısı var mı?
Yaygın kullanılan lisanslı bir veba aşısı şu anda bulunmamaktadır. Korunma kemirgen ve pire kontrolü ile, temaslılar için koruyucu antibiyotikle sağlanır. Aşı çalışmaları sürmektedir.
Veba bir kez geçirilirse bir daha olur mu?
Veba geçirmiş kişilerde bir süre bağışıklık gelişebilir, ancak bu tam ve ömür boyu koruma garantisi vermez. Yeniden bulaşma ihtimali bulunduğundan riskli bölgelerde korunma önlemlerine devam edilmelidir.
Veba hâlâ görülüyor mu?
Evet. Dünyada her yıl bin ila iki bin civarında vaka bildirilir. Çoğu Afrika ve Peru gibi bölgelerdendir. ABD’nin batısında da az sayıda vaka görülür. Büyük salgınlar artık nadirdir.
Veba bakterisi ortamda ne kadar yaşar?
Bakteri uygun nemli ve serin ortamlarda, örneğin toprakta ve pire dışkısında haftalar, hatta aylar canlı kalabilir. Ölü dokuda ve balgamda da bir süre yaşayabilir. Bu nedenle ölü hayvanlara eldivensiz dokunulmamalıdır.
Veba ile Kara Ölüm aynı mıdır?
Kara Ölüm, 14. yüzyılda Avrupa’yı kasıp kavuran büyük veba salgınına verilen addır. Hastalık aynı bakteriyle (Yersinia pestis) oluşur. Günümüzde antibiyotikler sayesinde bu ölçekte salgınlar beklenmez.
Veba ve akciğer vebası arasındaki fark nedir?
Veba genel bir addır; en sık formu bubonik vebadır ve lenf bezlerini tutar. Akciğer vebası ise akciğerlerin enfekte olduğu, çok hızlı ilerleyen ve havadaki damlacıklarla insandan insana geçebilen en ağır formdur.
Veba kangrene neden olur mu?
Ağır septisemik vakalarda parmak uçları, ayaklar ya da burunda doku ölümü (gangren) gelişebilir. Bu her hastada görülmez ve erken tedavi ile riski azalır. Nadiren ampütasyon gerekebilir.
Kaynaklar
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Plague
- Cleveland Clinic. Plague: Causes, Types, Symptoms, Treatment & Prevention
- Cleveland Clinic. Bubonic Plague (Black Death): What Is It, Symptoms, Treatment
- Tarih Okulu Dergisi (DergiPark). KARA ÖLÜM: 1348 VEBA SALGINI VE ORTAÇAĞ AVRUPA’SINA ETKİLERİ