Şizofreni Tedavisi
Şizofreni tedavisi, antipsikotik ilaçları, psikososyal müdahaleleri ve düzenli psikiyatrik takibi birlikte kapsayan uzun süreli bir bakım sürecidir. Amaç belirtileri kontrol altına almak, yeni alevlenmeleri önlemek ve kişinin günlük yaşam, ilişki ve çalışma işlevlerini…

Özet
Şizofreni, düşünce, algı, duygu ve davranışta bozulmalara yol açabilen, ciddi bir psikotik bozukluktur. Belirtiler arasında gerçekte olmayan sesler duyma ya da şeyler görme (varsanı), gerçekle uyuşmayan sabit inançlar (sanrı), dağınık konuşma ve düşünce, isteksizlik, duygusal ifadede azalma ve sosyal çekilme bulunur. Yaşam boyu görülme sıklığı kadınlarda ve erkeklerde birbirine yakındır; belirtiler çoğunlukla ergenlikten erken erişkinliğe uzanan dönemde başlar. Hastalığın tek bir nedeni yoktur; genetik yatkınlık, beyin gelişimi, doğum öncesi ve çocukluk dönemi etkenleri, madde kullanımı ve ağır stres birlikte rol oynayabilir.
Şizofreni tedavi edilebilir bir durumdur, ancak çoğu kişide belirtilerin yeniden ortaya çıkabildiği uzun süreli bir seyir gösterir. Tedavinin hedefleri belirtileri azaltmak, alevlenmeleri (nüks) önlemek, güvenliği sağlamak ve kişinin okul, iş, aile ve toplumsal yaşama katılımını desteklemektir. Birçok kişi uygun tedavi ve destekle belirtilerinin önemli ölçüde gerilediği, bağımsız ve verimli bir yaşam sürdürebilir.
Tedavinin temelini antipsikotik ilaçlar oluşturur. Bunların yanında bilişsel davranışçı terapi, aile psikoeğitimi, sosyal beceri eğitimi, iş ve eğitim desteği ve toplum temelli rehabilitasyon gibi psikososyal müdahaleler uygulanır. Belirtiler şiddetliyse ya da kişi kendine veya başkasına zarar verme riski taşıyorsa kısa süreli hastanede yatış gerekebilir. Dirençli olgularda klozapin ve seçilmiş durumlarda elektrokonvulsif tedavi gibi seçenekler değerlendirilir. İlaçların dozu ve seçimi kişiye özel olarak psikiyatri uzmanı tarafından belirlenir; ilaçlar doktora danışmadan değiştirilmemeli ya da bırakılmamalıdır.
Hakkında
Şizofreni Nedir?
Şizofreni, beynin bilgiyi işleme biçiminde ortaya çıkan bir ruhsal hastalıktır. Kişinin gerçeği algılaması ve düşünceleri düzenlemesi güçleşir. Hastalık kişinin zekâsıyla ya da karakteriyle ilgili değildir, kişi kendi isteğiyle de bu duruma girmez. Aile bireylerinde şizofreni bulunmasıyla risk bir miktar artar, ancak bu durum hastalığın kaçınılmaz olduğu anlamına gelmez. Kötü yetiştirilme ya da yalnızca yaşanan bir olay tek başına şizofreniye neden olmaz.
Belirti Grupları
- Pozitif belirtiler: Varsanılar (en sık işitsel), sanrılar, dağınık konuşma ve davranış.
- Negatif belirtiler: İsteksizlik, konuşmada ve duygu ifadesinde azalma, sosyal çekilme, bakım ve hijyende azalma.
- Bilişsel belirtiler: Dikkat, bellek ve planlama güçlükleri.
Tedavinin Hedefi
Tedavi, hastalığı “ortadan kaldırmayı” değil, belirtileri kontrol altına almayı, nüksü önlemeyi ve kişinin işlevselliğini ve yaşam kalitesini artırmayı hedefler. Erken tanı ve erken tedavi, uzun dönem sonuçları olumlu etkiler. Tedavi sürecinde kişinin kendi hedefleri ve tercihleri dikkate alınır; kişi tedavi kararlarının ortağıdır.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Haftalardır süren uykusuzluk, giderek artan şüphecilik, olmayan sesler duyma, kuşku ve korkuyla gerçeğe uymayan inançlar, kişisel bakımın ve okul ya da iş işlevinin belirgin bozulması, yakın çevreden uzaklaşma gibi değişiklikler fark edilirse bir psikiyatri uzmanına başvurulmalıdır. Kişi tedaviyi kabul etmek istemeyebilir (hastalık farkındalığının azalması tablonun bir parçası olabilir); bu durumda aile destek almak için doktora ve toplum ruh sağlığı hizmetlerine danışabilir.
Acil Başvuru Gerektiren Durumlar
- Kendine ya da başkasına zarar verme düşüncesi, intihar düşüncesi ya da girişimi.
- Emir veren sesler ya da şiddetli sanrılar nedeniyle tehlikeli davranış.
- Yeme, içme ve uykunun belirgin biçimde bırakılması.
- İlaç kullanırken yüksek ateş, yaygın kas sertliği, bilinç bulanıklığı, göğüs ağrısı, çarpıntı, bayılma, boyun ya da dilde kasılma gibi belirtiler.
Bu durumlarda 112 acil çağrı hattı aranmalı ya da en yakın acil servise gidilmelidir. Kişiyi yalnız bırakmamak ve ortamdaki tehlikeli araçları uzaklaştırmak önemlidir.
Tedavi Türleri
İlaç Tedavisi (Antipsikotikler)
Antipsikotikler varsanı, sanrı ve düşünce dağınıklığı gibi belirtileri azaltır ve nüksü önler. Genellikle beyindeki dopamin ve bazı ilaçlarda serotonin sistemi üzerinden etki ederler. İlaç etkisi genellikle ilk günlerde uyku düzeni ve huzursuzlukta düzelme ile başlar; sanrı ve varsanılardaki gerileme çoğu zaman birkaç hafta, tam yanıt ise haftalar içinde ortaya çıkar. Bir ilacın etkinliği yeterli dozda ve süre denendikten sonra (genellikle dört ila altı hafta) değerlendirilir. Erken dönemde hastaya en uygun ilaç, belirtilere, daha önceki yanıta, eşlik eden hastalıklara ve yan etki profiline göre seçilir.
İlaçlar iki ana gruba ayrılır. İlk kuşak (tipik) ilaçlar (örneğin haloperidol, klorpromazin, flufenazin, perfenazin, trifluoperazin) hareket bozuklukları, kas sertliği ve huzursuzluk gibi yan etkilere daha sık yol açar. İkinci kuşak (atipik) ilaçlar (risperidon, olanzapin, kuetiapin, aripiprazol, paliperidon, ziprasidon, asenapin ve diğerleri) hareket bozukluğu riskini azaltsa da kilo artışı, kan şekeri ve yağlarında yükselme gibi metabolik etkiler oluşturabilir. Hiçbir ilaç her kişide aynı şekilde çalışmaz; “en iyi” ilaç kişiden kişiye değişir. Kullanılan etken maddenin adı, ticari adından önemlidir ve ticari adlar ülkelere göre farklılık gösterir.
Sık Kullanılan Etken Maddeler ve Dikkat Edilecek Noktalar
- Risperidon: Yetişkinlerde günlük hedef doz çoğunlukla 2 ila 6 mg arasındadır. Prolaktin yükselmesine bağlı adet düzensizliği, süt gelmesi ya da cinsel işlev sorunları görülebilir.
- Olanzapin: Yetişkinlerde sık kullanılan doz aralığı günde 10 ila 20 mg’dır. Kilo artışı, iştah artışı, kan şekeri ve yağ yükselmesi sık görülen etkilerdir; düzenli ölçüm gerekir.
- Kuetiapin: Şizofrenide genellikle günde 300 ila 800 mg aralığında, bölünmüş dozlarda ya da uzatılmış salımlı formda kullanılır. Uyku hali, ortostatik tansiyon düşmesi ve metabolik etkiler izlenir.
- Aripiprazol: Genellikle günde bir kez 10 ila 30 mg arasında kullanılır. Huzursuzluk (akatizi) ve uykusuzluk görülebilir, kilo artışı etkisi daha azdır.
- Paliperidon: Günde bir kez kullanılan uzatılmış salımlı tabletler bütün yutulmalı, çiğnenmemeli ya da bölünmemelidir. Aylık ya da üç aylık enjeksiyon formları da vardır.
- Asenapin: Dil altında eritilerek kullanılır, yutulmaz. Ağız uyuşması ve uyku hali görülebilir.
- Ziprasidon: Yeterli kalori içeren yemekle birlikte alınması emilimi artırır. Kalp ritmi (QT süresi) etkisi nedeniyle bazı hastalarda EKG izlemi gerekebilir.
- Haloperidol ve diğer ilk kuşak ilaçlar: Sürekli kullanımda kaslarda sertleşme, titreme, huzursuzluk ve uzun vadede istemsiz hareketler (tardif diskinezi) görülebilir. Bu nedenle doz mümkün olan en düşük etkili düzeyde tutulur.
- Tioridazin: Kalp ritim bozukluğu riski nedeniyle birçok ülkede sınırlı kullanılır ve genellikle diğer seçenekler yetersiz kaldığında özel izlemle düşünülür.
Yukarıdaki doz aralıkları genel bilgidir; yaşa, böbrek ve karaciğer işlevine, birlikte kullanılan ilaçlara ve yanıta göre doz doktor tarafından kişiye özel belirlenir. İlaçlar düşük dozla başlatılıp basamaklı artırılır. Doktora danışmadan kullanmayın, doz değiştirmeyin ve aniden bırakmayın.
Dirençli Şizofreni ve Klozapin
Yeterli doz ve sürede en az iki farklı antipsikotik denenmesine rağmen belirtiler yeterince düzelmiyorsa tablo “tedaviye dirençli” kabul edilir ve klozapin önerilir. Klozapin, dirençli olgularda en etkili antipsikotik olarak kabul edilir ve kalıcı intihar riskini azaltmada da yararlıdır. Ancak ciddi riskleri nedeniyle düzenli kan sayımı (nötropeni ve agranülositoz izlemi) gerektirir. Ayrıca kalp kası iltihabı (miyokardit), nöbet, kabızlık, aşırı salya artışı ve kilo artışı görülebilir. Ateş, boğaz ağrısı, göğüs ağrısı ya da nefes darlığı gelişirse zaman kaybetmeden doktora ulaşılmalıdır.
Uzun Etkili Enjeksiyon (Depo) Antipsikotikler
Haftalık ya da aylık aralıklarla yapılan enjeksiyonlar, ilacı düzenli almakta güçlük çeken kişilerde nüks riskini azaltabilir. Bazı kişiler günlük hap yerine bu yöntemi tercih eder. Hangi ilacın enjeksiyon formunun uygun olduğuna doktor ve kişi birlikte karar verir; yöntem tercihe ve yanıta göre kullanılır.
İlaç Yan Etkileri ve İzlem
Uyku hali, ağız kuruluğu, kabızlık, baş dönmesi, kilo artışı, huzursuzluk, titreme ve cinsel işlev sorunları sık görülür. Tedavi öncesinde ve sonrasında kilo, bel çevresi, tansiyon, kan şekeri ve kan yağları düzenli izlenir; gerekirse EKG ve prolaktin ölçümü yapılır. Yan etkiler sıklıkla doz ayarı, ilaç değişimi ya da destekleyici önlemlerle yönetilebilir. İlacın yan etkisi nedeniyle kendi başınıza bırakmak yerine doktorla konuşun.
Psikososyal Müdahaleler
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
Varsanı ve sanrılarla başa çıkma becerilerini, stresle baş etmeyi ve tedavi uyumunu destekler. İlaç tedavisine eklenir, tek başına yeterli kabul edilmez.
Aile Psikoeğitimi ve Aile Desteği
Aileye hastalık, ilaçlar, alevlenme belirtileri ve kriz anında nasıl yaklaşılacağı öğretilir; iletişimi geliştirir. Aile psikoeğitiminin nüksleri ve hastaneye yatışı azalttığı gösterilmiştir. Aileyi suçlamak değil, aileyi destekleyen ve bilgilendiren bir yaklaşım benimsenir.
Sosyal Beceri Eğitimi, Bilişsel Rehabilitasyon ve Yaşam Becerileri
İletişim, problem çözme, zaman yönetimi, kişisel bakım ve ev yaşamı becerileri çalışılır. Dikkat ve bellek güçlüklerini hedefleyen bilişsel rehabilitasyon uygulamaları da kullanılabilir.
İş ve Eğitim Desteği, Toplum Temelli Bakım
Destekli istihdam ve eğitim programları, bağımsız yaşamı ve toplumsal katılımı güçlendirir. Toplum ruh sağlığı merkezleri, vaka yöneticisi ve gün merkezleri gibi hizmetler sürekli desteği sağlar. İlaç dışı bu desteklerin yeterince kullanılması uzun dönem sonuçları iyileştirir.
Bireysel ve Grup Destek Görüşmeleri
Destekleyici psikoterapi ve grup çalışmaları, kişinin hastalıkla baş etme becerilerini ve yalnızlık duygusunu azaltmasına yardımcı olur. Bu görüşmelerde güven ilişkisi ve kişinin kendi deneyimini anlatabilmesi önemlidir.
Hastanede Yatarak Tedavi
Çoğu kişi ayaktan tedavi edilir. Belirtiler çok şiddetliyse, kişi kendine ya da başkasına zarar verme riski taşıyorsa ya da kendi bakımını sürdüremiyorsa kısa süreli yatış gerekebilir. Amaç güvenliği sağlamak, ilacı düzenlemek ve ayaktan takibe geçişi hazırlamaktır. Kişi yatışı kabul etmiyorsa ve ciddi tehlike söz konusuysa Türk hukukunda belirli koşullar ve hekim raporu ile zorunlu yatış mümkündür; bu karar hukuki ve tıbbi güvencelerle verilir. Taburculuk sonrası ilaç ve poliklinik takibinin sürmesi gerekir.
Elektrokonvulsif Tedavi (EKT) ve Diğer Beyin Uyarım Yöntemleri
EKT, genel anestezi ve kas gevşetici altında, kontrollü kısa elektrik uyarımıyla yapılan bir tedavidir. Şizofrenide rutin ilk seçenek değildir; ilaç tedavisine, özellikle klozapine yeterli yanıt alınamayan dirençli olgularda ve katatoni gibi özel durumlarda ek tedavi olarak düşünülür. Geçici bellek sorunları, baş ağrısı ve anestezi riskleri olabilir. Tekrarlayan transkraniyal manyetik uyarım gibi yöntemlerin şizofrenideki kanıtı sınırlıdır; uygulama hekim kararıyla ve seçilmiş durumlarda yapılır.
Geçmişte Kullanılan Yöntemler
Beyin cerrahisi (psikocerrahi, “lobotomi”) güncel şizofreni tedavisinin bir parçası değildir. Bu yöntem, ilaçların bulunmadığı dönemlerde kullanılmış, ağır ve geri dönüşsüz yan etkileri nedeniyle terk edilmiştir.
Tedavi Öncesi
Psikiyatrik Değerlendirme ve Tanı
Şizofreni tanısı, bir psikiyatri uzmanının ayrıntılı görüşmesiyle konur; tanıyı doğrulayan tek bir kan testi ya da görüntüleme yöntemi yoktur. Uzman belirtilerin türünü, başlangıcını, süresini ve kişinin işlevselliğindeki değişikliği sorgular. Güncel tanı ölçütlerine göre varsanı, sanrı, dağınık konuşma, belirgin düzensiz ya da katatonik davranış ve negatif belirtilerden en az ikisinin (en az biri sanrı, varsanı ya da dağınık konuşma olmak üzere) bir ay boyunca bulunması ve genel belirtilerin en az altı ay sürmesi gerekir. Bu belirtilerin madde kullanımı, başka bir tıbbi hastalık ya da duygudurum bozukluğuyla daha iyi açıklanmaması gerekir.
Başka Nedenlerin Dışlanması
Benzer belirtiler tiroid hastalıkları, vitamin eksiklikleri, beyin enfeksiyonları ve tümörleri, epilepsi, otoimmün hastalıklar ve uyuşturucu ya da bazı ilaçların kullanımında da görülebilir. Bu nedenle fizik muayene, kan ve idrar testleri (gerekirse madde taraması) ve seçilmiş olgularda beyin görüntüleme ya da EEG istenebilir. Testler tanıyı koydurmak için değil, başka nedenleri dışlamak ve ilaç başlamadan önceki durumu belirlemek içindir.
İlaç Başlamadan Önce Yapılan Değerlendirmeler
- Boy, kilo, vücut kitle indeksi ve bel çevresi, tansiyon.
- Açlık kan şekeri ya da HbA1c, kan yağları, karaciğer ve böbrek işlevleri, tam kan sayımı.
- Gerekli görülen kişilerde EKG ve prolaktin düzeyi. Klozapin planlanıyorsa düzenli kan sayımı izlemi önceden ayarlanır.
- Gebelik planı, emzirme, alkol ve madde kullanımı, sigara ve diğer ilaçlar hakkında bilgi.
- Önceki psikiyatrik tedaviler, ilaç yanıtları ve yan etkiler.
Tedavi Planı ve Hasta ile Aile Rolü
Tedavi planı kişiyle birlikte oluşturulur. Hastalık, ilaçların işlevi, olası yan etkiler, alternatifler ve takip süreci anlatılır. Kişinin izniyle aile bireyleri de sürece katılır; aileye belirtiler, ilacın düzenli kullanımının önemi ve kriz anında başvurulacak yollar hakkında bilgi verilir. Alkol, esrar ve diğer maddelerin belirtileri kötüleştirdiği ve nüks riskini artırdığı için bu konuda açık konuşmak yararlıdır. Yargılayıcı olmayan bir iletişim, kişinin tedaviye katılımını kolaylaştırır.
Tedavi Sonrası
Düzenli Takip ve İlaç Kullanımı
Şizofreni tedavisi kısa süreli ve “bitmiş” bir tedavi değildir; belirtiler düzeldikten sonra da bakım sürer. İlk atak geçirenlerde ilaç genellikle belirtiler geçtikten sonra en az bir ila iki yıl sürdürülür; birden fazla nüks yaşayanlarda daha uzun süreli ve bazen yıllarca süren idame tedavi önerilir. İlacı doktora danışmadan bırakmak ya da dozu azaltmak nüks riskini belirgin biçimde artırır. İlaç azaltma ya da bırakma yalnızca psikiyatri uzmanının kontrolünde, yavaş ve planlı biçimde yapılmalıdır. Kişinin ilaç yan etkileri ve tercihleri doktorla açıkça konuşulmalıdır.
Kontroller başlangıçta daha sık yapılır, durum sabitlendikçe aralık uzatılır. Kontrollerde belirtiler, uyku, yan etkiler, ilaç uyumu ve işlevsellik değerlendirilir; kilo, tansiyon, kan şekeri ve kan yağları düzenli ölçülür. Klozapin kullananlarda kan sayımı düzenli izlenir.
Nüksün Erken Belirtileri ve Önleme
Uykuda bozulma, huzursuzluk, şüphecilik, yeniden içine kapanma, kişisel bakımda azalma ya da yeniden ses duyma gibi değişiklikler nüksün habercisi olabilir. Kişi ve ailesi bu erken belirtileri bilmeli ve fark ettiğinde hemen doktora başvurmalıdır. Nüksü önlemeye yardımcı olanlar şunlardır:
- İlaçları düzenli kullanmak, doz atlamamak (doz atlandığında iki dozu birden almamak ve doktora danışmak).
- Düzenli uyku ve gün içi program; uykusuzluk nüksün sık bir tetikleyicisidir.
- Alkol, esrar ve diğer maddelerden uzak durmak.
- Stresi azaltmak, destekleyici sosyal çevreyi sürdürmek, uygun fiziksel aktivite yapmak.
- Psikososyal programlara, iş ve eğitim desteğine devam etmek.
Yan Etkilerle Başa Çıkma
Kilo ve metabolik riski azaltmak için dengeli beslenme, düzenli yürüyüş ve egzersiz, sigaranın bırakılması önemlidir. Kabızlık için lifli beslenme ve yeterli sıvı, ağız kuruluğu için sık su yudumlama yararlı olabilir. Bu önlemler yetmezse doktor ilacı değiştirebilir ya da yan etkiye yönelik ek tedavi planlayabilir.
Ne Zaman Doktora ya da Acile Başvurulmalı?
Belirtilerde yeniden artış, uykusuzluk, ilacı bırakma, kendine ya da başkasına zarar verme düşüncesi varsa vakit kaybetmeden psikiyatri uzmanına ulaşılmalıdır. İlaç kullanırken yüksek ateş ve kas sertliği, bilinç bulanıklığı, göğüs ağrısı, bayılma, çarpıntı, boyun ya da dilde kasılma, ağır kabızlık ve karın şişliği, ateş ve boğaz ağrısı gibi belirtiler acil durumdur. Bu durumda 112 aranmalı ya da hemen acil servise gidilmelidir.
Aile ve Çevre İçin Notlar
Aile bireyleri için sakin, eleştirmeyen ve destekleyici bir iletişim ile gerçekçi beklentiler önemlidir. Varsanı ve sanrıyla tartışmak yerine kişinin yaşadığı korku ve rahatsızlığı anlayıp doktora yönlendirmek daha yararlıdır. Bakım verenlerin kendi yorgunluğu da dikkate alınmalı, aile destek gruplarından ve toplum ruh sağlığı hizmetlerinden yararlanılmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Şizofreni tedavisi nasıl yapılır?
Tedavinin temelini antipsikotik ilaçlar oluşturur ve bunlara psikososyal müdahaleler eklenir. Bilişsel davranışçı terapi, aile psikoeğitimi, sosyal beceri eğitimi ve iş ve eğitim desteği bunlar arasındadır. Ağır belirtilerde kısa süreli hastanede yatış, dirençli olgularda klozapin ve seçilmiş durumlarda EKT gibi seçenekler değerlendirilir. Tedavi planını psikiyatri uzmanı kişiyle birlikte belirler.
Şizofreni tamamen geçer mi?
Şizofreni birçok kişide uzun süreli bir hastalıktır ve belirtiler yeniden ortaya çıkabilir. Ancak uygun tedavi ve destekle belirtilerin önemli ölçüde gerilemesi, kişinin bağımsız yaşaması, çalışması ve ilişkilerini sürdürmesi mümkündür. Bir bölüm kişide uzun süreli iyileşme görülür. Sonuç kişiden kişiye değiştiği için gerçekçi hedefler psikiyatristle birlikte belirlenmelidir.
Şizofreni ilaçları ne zaman etki eder?
Uyku düzeni ve huzursuzluktaki düzelme ilk günlerde görülebilir. Varsanı ve sanrılardaki belirgin gerileme genellikle birkaç hafta içinde ortaya çıkar ve ilacın etkinliği yeterli dozda dört ila altı hafta sonra değerlendirilir. Bu süre kişiden kişiye değiştiği için erken etki görülmediğinde kendi başınıza ilacı bırakmayın; doktorunuzla görüşün.
Antipsikotik ilaçların yan etkileri nelerdir?
Uyku hali, ağız kuruluğu, kabızlık, baş dönmesi, huzursuzluk, titreme ve kasılma gibi etkiler görülebilir. Bazı ilaçlar kilo artışı, kan şekeri ve kan yağlarında yükselme ve adet düzensizliği ya da cinsel işlev sorunlarına yol açabilir. Yan etkiler çoğu zaman doz ayarı ya da ilaç değişikliğiyle yönetilebilir; bu nedenle şikâyetlerinizi doktorunuza bildirin ve ilacı kendiniz bırakmayın.
İlaçları ömür boyu kullanmak gerekir mi?
Bu, kişinin hastalık seyrine ve tedaviye yanıtına bağlıdır. İlk atakta ilaç genellikle belirtiler geçtikten sonra en az bir ila iki yıl sürdürülür; birden fazla nüks yaşayanlarda uzun süreli, bazen yıllarca süren tedavi gerekebilir. Karar psikiyatri uzmanıyla birlikte verilmeli ve ilaç hiçbir zaman aniden bırakılmamalıdır.
İlacı kendi başıma bırakırsam ne olur?
İlacı bırakmak nüks riskini belirgin biçimde artırır; belirtiler günler ya da haftalar içinde geri gelebilir ve bazı kişilerde daha önceki düzeyine dönmesi zor olabilir. İlaç bırakmak ya da dozu azaltmak istiyorsanız yan etkilerinizi ve nedenlerinizi doktorunuza anlatın. Doktor yavaş azaltma planı ya da başka bir ilaç seçeneği önerebilir.
Uzun etkili enjeksiyon antipsikotikler ne işe yarar?
Haftalık, aylık ya da birkaç aylık aralıklarla yapılan bu enjeksiyonlar, ilacın düzenli kandaki düzeyini korur ve günlük hap almayı hatırlamakta güçlük çeken kişilerde nüks riskini azaltabilir. Bazı kişiler bu yöntemi daha kolay bulur. Uygun olup olmadığına doktor ve kişi birlikte karar verir.
Klozapin hangi durumlarda kullanılır ve neden kan testi gerekir?
Klozapin, yeterli doz ve sürede en az iki farklı antipsikotik denenmesine rağmen yeterli düzelme sağlanamayan dirençli şizofrenide ve kalıcı intihar riski olan kişilerde kullanılır. Nadir ama ciddi bir yan etki olan beyaz kan hücrelerinde (nötrofil) düşüşü erken yakalamak için düzenli kan sayımı gerekir. Ateş, boğaz ağrısı ya da göğüs ağrısı gelişirse hemen doktora başvurulmalıdır.
Psikoterapi şizofreni tedavisinde tek başına yeterli midir?
Hayır. Bilişsel davranışçı terapi, aile psikoeğitimi ve sosyal beceri eğitimi gibi psikososyal müdahaleler değerlidir ancak belirtilerin kontrolü için ilaç tedavisinin yerini almaz. En iyi sonuç, ilaç ve psikososyal desteğin birlikte yürütüldüğü bütüncül bakımla elde edilir.
Şizofrenide EKT (elektrokonvulsif tedavi) ne zaman uygulanır?
EKT şizofrenide ilk seçenek değildir. Klozapin dahil ilaç tedavilerine yeterli yanıt alınamayan dirençli olgularda ve katatoni gibi özel durumlarda ek tedavi olarak düşünülür. Genel anestezi altında yapılır; geçici bellek sorunları ve baş ağrısı olabilir. Karar psikiyatri uzmanı ve hastanın onamıyla verilir.
Şizofrenide beyin cerrahisi yapılır mı?
Hayır, güncel şizofreni tedavisinde beyin cerrahisi (lobotomi gibi psikocerrahi yöntemler) bulunmaz. Bu yöntemler ilaçların olmadığı dönemlerde kullanılmış ve ağır, geri dönüşsüz yan etkileri nedeniyle terk edilmiştir. Güncel tedavi ilaç ve psikososyal desteğe dayanır.
Şizofrenide hastaneye yatış ne zaman gerekir?
Belirtiler çok şiddetliyse, kişi kendine ya da başkasına zarar verme riski taşıyorsa, yeme, içme ve bakımını sürdüremiyorsa ya da ilaç düzenlemesi güvenle yapılamıyorsa yatış gerekebilir. Çoğu kişi ayaktan tedavi edilir ve yatış genellikle kısa sürelidir. Kişi kabul etmiyor ve ciddi tehlike varsa hukuki ve tıbbi koşullarla zorunlu yatış mümkündür.
Şizofreni atağında ne yapılmalı?
Alevlenme belirtileri (uykusuzluk, artan şüphecilik, sesler duyma, içe kapanma) fark edildiğinde sakin kalınmalı, kişiyle tartışılmamalı ve en kısa sürede psikiyatri uzmanına ulaşılmalıdır. Kişi kendine ya da başkasına zarar verme riski taşıyorsa ya da ağır biçimde bunalmışsa 112 aranmalıdır. Güvenli ve sakin bir ortam sağlamak, tehlikeli araçları uzaklaştırmak ve kişiyi yalnız bırakmamak önemlidir.
Aile şizofreni tedavisine nasıl destek olabilir?
Aile, ilaçların düzenli kullanımını teşvik edebilir, erken uyarı belirtilerini izleyebilir, eleştirmeyen ve sakin bir iletişim kurabilir ve kişinin düzenli uyku ve gün içi programını destekleyebilir. Aile psikoeğitim programları nüksleri ve yatış sayısını azaltmaya yardımcı olur. Bakım verenin kendi dinlenmesi ve desteğe ulaşması da önemlidir.
Alkol ve esrar şizofreni tedavisini nasıl etkiler?
Alkol ve esrar gibi maddeler belirtileri kötüleştirebilir, ilaç etkisini bozabilir ve nüks riskini artırır. Antipsikotiklerle alkol birleşince uyku hali ve düşme riski de artar. Madde kullanımı varsa doktorunuzla açıkça konuşmak, destek ve bırakma programlarından yararlanmanızı kolaylaştırır.
Şizofreni tanısı alan biri sürücü belgesi alabilir mi?
Sürücü belgesi için sağlık raporu gerekir ve değerlendirmeyi hekim yapar. Hekim hastalığın düzeyini, belirtilerin kontrolünü, tedaviye uyumu ve ilaçların uyku hali gibi etkilerini göz önünde bulundurur. Kriterler yönetmelikle belirlenir ve değişebilir; güncel durum için psikiyatrist ve ilgili sağlık kuruluşuna danışılmalıdır.
Şizofreni tanısı alan kişi engelli raporu alabilir mi?
Şizofreni tanısı alan kişi, işlevsellik düzeyine göre engelli sağlık kurulu raporu için başvurabilir. Değerlendirmede tanı, tedavi süreci, belirtilerin sürekliliği ve günlük yaşam işlevlerindeki kısıtlılık dikkate alınır. Rapor ve oran yetkili hastanelerdeki kurul tarafından belirlenir; başvuru süreci için psikiyatri polikliniğinden bilgi alınabilir.
Şizofreni ile zekâ arasında ilişki var mı?
Şizofreni, düşük zekânın sonucu değildir ve yüksek ya da düşük zekâya sahip olmak hastalığa neden olmaz. Buna karşılık dikkat, bellek, planlama ve bilgi işleme hızında güçlükler hastalığın bir parçası olabilir. Bu bilişsel güçlükler bilişsel rehabilitasyon ve destekle ele alınabilir.
Şizofreni tedavisi ne kadar sürer?
Tedavi çoğu kişide uzun süreli bir bakım sürecidir. Belirtilerin kontrol altına alınması haftalar sürebilir; sonrasında nüksü önlemek için aylar ya da yıllar boyunca ilaç ve düzenli kontroller gerekebilir. Süre hastalığın seyrine ve yanıta göre değiştiği için psikiyatristle birlikte planlanır.
Şizofreni hastalarının cezai ehliyeti var mıdır?
Şizofreni tanısı tek başına cezai ehliyetin bulunmadığı anlamına gelmez. Türk Ceza Kanunu’na göre ruhsal bir hastalık nedeniyle işlediği fiilin anlam ve sonuçlarını algılayamayan ya da davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli ölçüde azalmış kişilerin sorumluluğu, olay anındaki durumlarına göre adli tıp ve uzman raporlarıyla değerlendirilir. Şizofreni tanısı alan kişilerin büyük çoğunluğu şiddet uygulamaz; hukuki durumlarda bir avukata danışılmalıdır.
Kaynaklar
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Treatment - Schizophrenia
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Schizophrenia
- Cleveland Clinic. Schizophrenia: What It Is, Symptoms & Treatment
- Lectio Scientific (DergiPark). ŞİZOFRENİ VE TEDAVİSİ
- ERÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi (DergiPark). Şizofreni: Etiyoloji, Tanı ve Tedavi Yaklaşımlarında Güncel Durum