Şizofreni
Şizofreni, sanrı, varsanı, dağınık düşünce ve konuşma ile isteksizlik gibi belirtilerle seyreden kronik bir psikoz hastalığıdır. Kişilik bölünmesi değildir; ilaç ve psikososyal tedavi ile belirtiler birçok kişide kontrol altına alınabilir.

Özet
Şizofreni, kişinin düşünce, algı, duygu ve davranışlarını etkileyen, genellikle uzun süre devam eden ciddi bir ruhsal hastalıktır. Gerçekle bağlantının bozulduğu bir psikoz hastalığıdır. Halk arasındaki yanlış inanışın aksine, şizofreni "bölünmüş kişilik" ya da "çift kişilik" değildir; kişide birden fazla kimlik bulunmaz.
Başlıca belirtileri gerçek olmayan şeylere inanma (sanrı), olmayan sesler duyma ya da görme (varsanı), dağınık konuşma ve davranış ile isteksizlik, duygusal ifadede azalma ve sosyal çekilmedir. Hastalık genellikle ergenlik sonu ile otuzlu yaşlar arasında başlar.
Şizofreni kronik seyredebilir, ancak tedavi edilebilir bir hastalıktır. Antipsikotik ilaçlar ve psikososyal destekle birçok kişide belirtiler kontrol altına alınır, kişi günlük yaşamına, eğitimine ve işine devam edebilir. Erken tanı ve düzenli tedavi gidişi belirgin biçimde iyileştirir. Belirtilerden şüphelenen kişi ya da yakını vakit kaybetmeden bir psikiyatri uzmanına başvurmalıdır.
Hakkında
Şizofreni Nedir?
Şizofreni, beynin bilgiyi işleme biçiminde bozulma ile ortaya çıkan bir hastalıktır. Kişi gerçeği ayırt etmekte zorlanabilir, düşünceleri dağılabilir, duygularını ifade etmekte ve ilişki kurmakta güçlük çekebilir. Hastalığın ortaya çıkışında hem genetik hem çevresel etkenler rol oynar. Kişinin kusuru, zayıf iradesi ya da yetiştirilme biçimi değildir.
Dünya genelinde nüfusun yaklaşık yüzde 1 kadarını etkilediği tahmin edilir. Erkeklerde genellikle daha erken yaşta (yirmili yaşların başında), kadınlarda biraz daha geç başlar.
Şizofreni Alt Tipleri Hakkında Not
Eskiden paranoid, hebefrenik (dezorganize), katatonik, ayrışmamış ve kalıntı gibi alt tipler kullanılırdı. Güncel sınıflandırmalarda (DSM-5 ve ICD-11) bu alt tipler kaldırılmıştır; çünkü tedaviyi ve hastalığın gidişini belirlemede güvenilir bulunmamışlardır. Bugün tedavi alt tipe göre değil, kişinin belirtilerine, ilaç yanıtına ve günlük işlevselliğine göre planlanır. Bu terimler eski kaynaklarda hâlâ geçebildiği için bilinmesinde yarar vardır.
Tedavi Seçenekleri
Tedavinin temelinde antipsikotik ilaçlar ve psikososyal destek yer alır. İkisi birbirinin yerine değil, birbirini tamamlayıcı olarak kullanılır.
- Antipsikotik ilaçlar: Sanrı, varsanı ve dağınık düşünceyi azaltır ve atakları (nüksleri) önler. İlaç seçimi, dozu ve süresi psikiyatri uzmanı tarafından kişiye göre belirlenir. Kilo alma, uyku hali, hareket yan etkileri, kan şekeri ve kolesterol değişiklikleri gibi yan etkiler görülebilir; bu yüzden düzenli izlem yapılır. Yan etki endişesi olan kişi ilacı kendi başına bırakmamalı, doktoruna söylemelidir. Aniden bırakılan ilaç nüks riskini belirgin artırır.
- Uzun etkili enjeksiyon ilaçlar: İlacı düzenli kullanmakta zorlanan hastalarda haftalar ya da aylar süren etki sağlayan enjeksiyonlar seçenek olabilir.
- Klozapin: En az iki farklı antipsikotiğe yeterince yanıt vermeyen (tedaviye dirençli) hastalarda kullanılan etkili bir ilaçtır; kan değerlerinin düzenli izlenmesini gerektirir.
- Psikososyal tedaviler: Hastalığı ve ilacı anlatan psikoeğitim, bilişsel davranışçı terapi, aile eğitimi ve desteği, sosyal beceri eğitimi, bilişsel iyileştirme ve iş bulma-sürdürme desteği iyileşmeyi destekler.
- Elektrokonvulsif tedavi (EKT): Şizofrenide ilk seçenek değildir. İlaç tedavisine yanıt vermeyen bazı hastalarda, katatoni ya da eşlik eden ağır depresyon gibi durumlarda anestezi altında, uzman ekip tarafından değerlendirilebilir. Geçici bellek sorunları ve anestezi riskleri gibi yan etkileri olabilir.
- Cerrahi yöntemler: Beyin cerrahisi ya da derin beyin stimülasyonu şizofreni için kanıtlanmış, rutin bir tedavi değildir; yalnız araştırma düzeyindedir.
İlaçlar yalnızca psikiyatri uzmanı önerisi ile kullanılmalı, doz ve süre doktora danışılmadan değiştirilmemelidir. Hastalığı bilimsel olarak kanıtlanmamış yöntemlerle ya da bitkisel ürünlerle tedavi etmeye çalışmak, tedaviyi geciktirip atakların ağırlaşmasına yol açabilir; bu tür ürünlerin şizofrenide etkili olduğu gösterilmemiştir. Kullanmadan önce doktorunuza danışın.
Hastalığın Gidişi
Şizofreni çoğu kişide ataklar ve sakin dönemlerle seyreder. Bazı kişilerde belirtiler büyük oranda kontrol altına alınır ve uzun süreli iyilik hali görülür; bazılarında belirtiler daha kalıcıdır. Düzenli ilaç kullanımı, destekleyici bir aile ve çevre, madde kullanımından uzak durma ve düzenli doktor kontrolü gidişi olumlu etkiler.
Nedenleri
Şizofreninin tek bir nedeni bilinmemektedir. Genetik yatkınlığın, beyin gelişiminin ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülür. Bu etkenlerin birinin varlığı hastalığın kesinlikle gelişeceği anlamına gelmez.
Genetik Faktörler
Şizofreni ailesel yatkınlığın etkili olduğu bir hastalıktır. Genel nüfusta risk yaklaşık yüzde 1 iken, birinci derece akrabası (anne, baba, kardeş) şizofreni tanısı olanlarda yaklaşık yüzde 10 civarına çıkar. Tek bir gen sorumlu değildir; çok sayıda gen küçük etkilerle risk oluşturur. Şizofreni hastalarının çoğunun ailesinde başka bir hasta bulunmaz.
Beyin Yapısı ve Kimyası
Beyinde dopamin ve glutamat gibi kimyasal ileticilerin dengesizliği hastalıkla ilişkilendirilmiştir. Antipsikotik ilaçlar özellikle dopamin sistemi üzerinden etki eder. Bazı hastalarda beyin yapısında küçük farklılıklar ve beyin gelişiminde sapmalar saptanmıştır; bunlar tanı koymak için kullanılmaz.
Gebelik ve Doğum Dönemi
Gebelikte annenin geçirdiği bazı enfeksiyonlar, ciddi beslenme yetersizliği, doğum sırasında oksijensizlik gibi komplikasyonlar ileride risk artışıyla ilişkilendirilmiştir. Bu etkenler tek başına hastalığa yol açmaz.
Çevresel Etkenler
Çocukluk çağında yaşanan travma ve istismar, göç etme, kentsel ortamda yaşama ve ergenlikte esrar (kenevir) gibi maddelerin kullanımı riski artıran etkenler arasındadır. Şizofreni "psikolojik zayıflık" ya da ailenin hatası nedeniyle oluşmaz.
Belirtileri
Şizofreni belirtileri genellikle pozitif, negatif, dezorganize ve bilişsel belirtiler olarak gruplanır. Belirtiler kişiden kişiye çok değişir ve dönem dönem şiddeti değişebilir.
Pozitif Belirtiler
"Pozitif" belirtiler, normalde bulunmayan şeylerin eklenmesi anlamına gelir.
- Sanrılar: Gerçeğe uymayan ve kanıtlarla değiştirilemeyen sabit inançlardır. Örneğin izlendiğine, zehirlendiğine, düşüncelerinin kontrol edildiğine ya da özel güçleri olduğuna inanmak.
- Varsanılar (halüsinasyonlar): Gerçekte olmayan sesler duymak (en sık), görüntü görmek, koku almak ya da dokunulma hissi yaşamak. Sesler kişiyle konuşabilir, yorum yapabilir ya da emir verebilir.
Dezorganize Belirtiler
- Konuşmada dağınıklık, konudan konuya atlama, cümleler arasında bağ kopması
- Amaçsız ya da uygunsuz davranışlar, günlük işleri organize etmede güçlük
- Duruma uymayan duygu tepkileri (örneğin üzücü bir durumda gülme)
- Katatoni: uzun süre hareketsiz kalma, konuşmama, garip duruşlar ya da amaçsız aşırı hareketlilik. Katatoni acil değerlendirme gerektirebilir.
Negatif Belirtiler
"Negatif" belirtiler, normalde bulunan işlevlerin azalmasıdır ve çoğu zaman ilaçlara daha az yanıt verir.
- İsteksizlik, motivasyon ve enerji kaybı
- Duygu ifadesinde azalma, yüzün ve sesin donuklaşması
- Az konuşma, kısa cevaplar
- Sosyal ilişkilerden çekilme, evde kapanma
- Kişisel bakımı ihmal etme (duş almama, kıyafet değiştirmeme)
- Zevk almada azalma
Bilişsel Belirtiler
Dikkat, bellek, planlama ve karar verme becerilerinde bozulma görülebilir. Kişi bir işi başlatmakta, sürdürmekte ve sonuçlandırmakta zorlanabilir. Bu belirtiler iş ve eğitim hayatını etkiler.
Erken Belirtiler
Hastalık çoğunlukla sinsi başlar. Atak öncesi aylar ya da yıllar içinde uyku düzeninin bozulması, okul ya da iş başarısında düşme, kuşkuculuk, sosyal çekilme, ilgi kaybı ve tuhaf düşünceler görülebilir. Bunlar başka nedenlerle de olabileceği için tek başına tanı koydurmaz; süreklilik gösteriyorsa uzman değerlendirmesi gerekir.
Ne Zaman Başvurulmalı?
Kişide sesler duyma, aşırı kuşkuculuk, gerçek dışı inançlar ya da belirgin davranış değişikliği varsa psikiyatri uzmanına başvurulmalıdır. Çocuk ve ergenlerde bu belirtiler çocuk ve ergen psikiyatrisi tarafından değerlendirilmeli, "geçer" diye beklenmemelidir.
Aşağıdaki durumlarda gecikmeden 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır:
- Kişinin kendine ya da başkasına zarar vermekten söz etmesi, intihar düşüncesi ya da planı
- Emir veren seslerin kişiyi tehlikeli davranışlara yöneltmesi
- Yeme, içme ya da kendi bakımının tamamen bırakılması
- Ciddi ajitasyon, kontrolden çıkma, kişinin tehlikeli bir ortamda bulunması
- Uzun süre hiç hareket etmeme ya da konuşmama (katatoni)
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Tanı Nasıl Konur?
Şizofreniyi gösteren kan testi ya da görüntüleme yöntemi yoktur. Tanı psikiyatri uzmanının hastayla ve gerekirse yakınlarıyla yaptığı ayrıntılı görüşmeye, belirtilerin süresine ve gidişine dayanır. Doktor belirtilerin ne zaman başladığını, günlük işlevselliği, madde ve ilaç kullanımını, aile öyküsünü sorar ve ruhsal durum muayenesi yapar.
Tanı Ölçütleri
Güncel ölçütlere (DSM-5) göre sanrı, varsanı, dağınık konuşma, belirgin dezorganize ya da katatonik davranış ve negatif belirtilerden en az ikisinin bir ay boyunca (en az biri sanrı, varsanı ya da dağınık konuşma olmak üzere) bulunması ve bozukluk belirtilerinin toplamda en az altı ay sürmesi gerekir. Ayrıca kişinin çalışma, ilişkiler ve kendine bakım gibi alanlardaki işlevselliğinde belirgin düşüş olmalıdır. ICD-11 ölçütlerinde şizofreni tanısı için belirtilerin süresi en az bir ay olarak tanımlanır.
Başka Nedenlerin Dışlanması
Psikoz belirtileri başka durumlarda da görülebildiği için doktor şunları değerlendirir:
- Madde ya da ilaç kullanımına bağlı psikoz (esrar, sentetik kannabinoid, amfetamin vb.)
- Tiroid hastalıkları, vitamin eksiklikleri, enfeksiyonlar
- Epilepsi, beyin tümörü, demans ve otoimmün ensefalit gibi nörolojik nedenler
- Bipolar bozukluk, şizoaffektif bozukluk ve ağır depresyonla seyreden psikoz
Bu nedenle gerekli görülürse kan testleri, idrar testi ve beyin görüntülemesi (MR ya da BT) istenebilir. Bu testler şizofreniyi doğrulamak için değil, başka nedenleri dışlamak için yapılır.
Hastalık Farkındalığı
Birçok kişide hastalık farkındalığı (içgörü) azalmıştır; kişi hasta olmadığını düşünebilir. Bu bir inat değil, hastalığın belirtisidir. Bu yüzden çoğu zaman yakınların fark etmesi ve kişiyi muayeneye yönlendirmesi önemlidir.
Risk Faktörleri
Risk Artıran Etkenler
- Aile öyküsü: Birinci derece akrabasında şizofreni olanlarda risk genel nüfusa göre belirgin yüksektir.
- Esrar ve diğer maddelerin kullanımı: Özellikle ergenlikte ve sık kullanımda, yatkın kişilerde psikoz riskini artırır. Sentetik kannabinoidler (bonzai gibi), amfetamin türevi maddeler de psikoz yapabilir ve atakları tetikleyebilir.
- Çocukluk çağı travmaları: İstismar, ihmal ve ağır olumsuz yaşantılar riski artırabilir.
- Göç ve kentsel ortamda yaşama: Çalışmalarda riskte artış bildirilmiştir; nedeni tam bilinmemekle birlikte sosyal stres ve yalnızlık ile ilişkilendirilir.
- Gebelik ve doğum dönemi sorunları: Annenin gebelikte geçirdiği bazı enfeksiyonlar, beslenme yetersizliği ve doğum komplikasyonları.
- İleri baba yaşı: Çocuklarda riskte küçük bir artışla ilişkilendirilmiştir.
Yaş ve Cinsiyet
Şizofreni en sık ergenlik sonu ile otuzlu yaşlar arasında başlar. Erkeklerde daha erken, kadınlarda biraz daha geç başlama eğilimi vardır. Çocukluk çağında başlangıç nadir olmakla birlikte ciddi bir durumdur ve uzman değerlendirmesi gerektirir.
Tetikleyici Etkenler
Hastalığı olan kişilerde atakları şu durumlar tetikleyebilir: ilacı bırakma ya da düzensiz kullanma, madde kullanımı, ağır stres, uykusuzluk ve aile içinde yoğun gerginlik. Bunlar hastalığı başlatmasa da nüksü kolaylaştırır.
Genetik yatkınlık değiştirilemez; ancak madde kullanımından uzak durmak, ruhsal sorunlarda erken yardım almak ve çocukluk çağında sağlıklı bir ortam sağlamak riski azaltmaya yardımcı olabilir. Bu önlemler hastalığın hiç gelişmeyeceğini garanti etmez.
Komplikasyonları
Olası Komplikasyonlar
Tedavi edilmeyen ya da düzensiz tedavi gören şizofreni, kişinin yaşam kalitesini ciddi etkileyebilir. En önemli sorunlar şunlardır:
- İntihar ve kendine zarar verme: Şizofreni tanısı olan kişilerde intihar riski genel nüfusa göre yüksektir. Risk özellikle hastalığın ilk yıllarında, depresyon, umutsuzluk, madde kullanımı ve tedavisizlik durumunda artar. İlaç tedavisi, özellikle klozapin, bu riski azaltabilir. Tedaviyi sürdürmek ve ruh halindeki değişiklikleri doktorla paylaşmak korunmada önemlidir.
- Depresyon ve kaygı bozuklukları: Sık eşlik eder.
- Madde ve alkol kullanımı: Hastalığın gidişini ve tedaviye uyumu olumsuz etkiler.
- Nüks (atak tekrarı) ve hastaneye yatış: İlacın bırakılması nüksün en sık nedenidir.
- Bedensel sağlık sorunları: Şişmanlık, diyabet, yüksek kolesterol ve kalp-damar hastalıkları hem hastalıkla hem ilaç yan etkileriyle ilişkili olarak daha sık görülür; yaşam süresinin kısalmasının başlıca nedenleri arasındadır. Düzenli kilo, tansiyon, kan şekeri ve kolesterol takibi önemlidir.
- İşlevsellikte kayıp: Eğitim, iş, aile ve sosyal ilişkilerde zorluk, yoksulluk, yalnızlaşma ve evsizlik riski.
- Katatoni: Yeme-içmeyi bırakma ve uzun süreli hareketsizliğe bağlı tıbbi sorunlara yol açabilir.
Şiddet ve Damgalanma
Şizofreni tanısı olan kişilerin büyük çoğunluğu şiddet uygulamaz; kendileri şiddet ve istismara daha sık maruz kalır. Tedavisiz psikoz ve madde kullanımı riski artırabilir. Damgalanma, kişinin tedaviye başvurmasını geciktiren önemli bir engeldir.
Ne Zaman Acile Başvurulmalı?
Kişi kendini ya da başkasını tehlikeye atıyorsa, intihar düşüncesi dile getiriyorsa, yeme ve içmeyi bırakmışsa ya da kontrolden çıkmışsa 112 aranmalı ve kişi yalnız bırakılmamalıdır. İlaç yan etkisi şüphesinde (yüksek ateş, sertlik, bilinç bulanıklığı, ağır kas sertliği gibi) de acil başvuru gerekir.
Nasıl Önlenir
Şizofreninin ortaya çıkışını kesin olarak önlemenin bir yolu yoktur. Ancak hastalığı olan kişilerde atakların ve komplikasyonların azaltılması, tedaviyle büyük ölçüde mümkündür.
Nüksü Önlemek
- İlaçları doktorun önerdiği şekilde ve düzenli kullanmak; kendini iyi hissetse bile ilacı kendi başına bırakmamak.
- Düzenli psikiyatri kontrollerine gitmek ve yan etkileri doktora söylemek.
- Esrar, alkol ve diğer maddelerden uzak durmak.
- Düzenli uyku, düzenli yaşam ve kontrollü stres düzeyi sağlamak.
- Atak habercisi belirtileri (uykusuzluk, kuşkuculuk, sosyal çekilme) fark edip erkenden doktora bildirmek.
Erken Tanı ve Müdahale
Erken belirtilerin fark edilip uzman desteği alınması, hastalığın seyrini iyileştirir. Ailesinde şizofreni öyküsü olanlar, özellikle ergenlik döneminde, davranış değişikliklerine duyarlı olmalıdır.
Sağlıklı Yaşam
Dengeli beslenme, düzenli hareket, sigarayı azaltma ve bırakma, kilo ve kan şekeri takibi bedensel komplikasyonları önlemeye yardımcı olur.
Aile ve Çevre Desteği
Yakınların hastalık hakkında bilgi sahibi olması, yargılamayan ve sakin bir iletişim kurması, tedaviyi desteklemesi nüks riskini azaltır. Aile eğitimi programları ve destek grupları bu konuda yardımcı olabilir. Ev ortamında yoğun eleştiri ve gerginliğin azaltılması önemlidir.
Tedavi Seçenekleri
İlgili tedaviler
Sık Sorulan Sorular
Şizofreni tamamen iyileşebilir mi?
Şizofreni çoğu kişide uzun süreli bir hastalıktır, ancak tedavi edilebilir. Birçok kişide ilaç ve psikososyal tedavi ile belirtiler büyük oranda kontrol altına alınır, bir kısmında uzun süreli iyilik hali sağlanır. Gidiş kişiden kişiye değiştiği için sonucu önceden kesin söylemek mümkün değildir; erken başvuru ve düzenli tedavi şansı artırır.
Şizofreni ile çift kişilik (bölünmüş kişilik) aynı şey midir?
Hayır. Şizofreni kişiliğin bölünmesi değildir; düşünce, algı, duygu ve davranışı etkileyen bir psikoz hastalığıdır. Çok kişilik görünümü genellikle disosiyatif kimlik bozukluğu gibi farklı ve çok daha nadir bir durumla karıştırılır. Şizofrenide kişide ayrı kimlikler oluşmaz.
Şizofreni hastaları tehlikeli midir?
Şizofreni tanısı olan kişilerin büyük çoğunluğu şiddet uygulamaz; kendileri şiddet ve istismar mağduru olmaya daha yatkındır. Tedavisiz psikoz, madde kullanımı ve ağır ajitasyon riski artırabilir. Kendine ya da başkasına zarar verme tehlikesi varsa 112 aranmalı ve acil psikiyatri başvurusu yapılmalıdır.
Şizofreni tedavi edilmezse ne olur?
Tedavisiz şizofrenide belirtiler sürebilir ve atak sıklığı artabilir. Kişi iş, eğitim ve ilişkilerinde zorlanır, yalnızlaşır; depresyon, madde kullanımı ve intihar riski artar. Düzenli tedavi bu riskleri azaltır, bu yüzden belirtiler fark edildiğinde psikiyatri uzmanına başvurmak önemlidir.
Şizofreni iş yaşamını nasıl etkiler?
Belirtiler, özellikle isteksizlik, dikkat ve bellek sorunları iş yaşamını zorlaştırabilir. Ancak tedavi ve destek ile birçok kişi çalışabilir; destekli istihdam programları ve işyerinde düzenlemeler yardımcı olur. İşlevsellik kişiden kişiye değişir; bunun için psikiyatri uzmanı ve sosyal hizmet desteği önemlidir.
Şizofreni ilaçlarının yan etkileri var mıdır?
Antipsikotik ilaçların uyku hali, kilo alma, ağız kuruluğu, hareket yan etkileri (titreme, kasılma, huzursuzluk), kan şekeri ve kolesterol değişiklikleri gibi yan etkileri olabilir. Bu yan etkiler çoğu zaman doz ayarı ya da ilaç değişikliği ile yönetilir. İlacı kendi başınıza bırakmayın; yan etki görürseniz doktorunuza bildirin.
Şizofreni ilacı kendi kendine bırakılırsa ne olur?
İlaç aniden bırakıldığında nüks riski belirgin artar, belirtiler geri dönebilir ve hastaneye yatış gerekebilir. Yan etki ya da iyileşme hissi nedeniyle bırakmak isteyen kişi, doz ya da ilaç değişikliği için mutlaka doktoruyla konuşmalıdır.
Şizofreni hastalarına nasıl davranılmalıdır?
Sakin, saygılı ve yargılamayan bir dille konuşun. Sanrılarını tartışarak çürütmeye çalışmayın, ancak onları doğrulamayın; yaşadığı korku ve rahatsızlığı anladığınızı gösterin. Hastalığı inkâr etmek ya da küçümsemek yerine tedaviyi ve düzenli kontrolleri destekleyin. Güvenlik riski varsa 112 aranmalıdır.
Şizofreni hangi yaşlarda görülür?
Hastalık çoğunlukla ergenlik sonu ile otuzlu yaşlar arasında başlar. Erkeklerde genellikle yirmili yaşların başında, kadınlarda biraz daha geç başlama eğilimi vardır. Çocukluk ve ileri yaşta başlangıç nadirdir. Çocukta sesler duyma gibi belirtiler varsa beklemeden uzman değerlendirmesi gerekir.
Şizofreni nasıl anlaşılır?
Şizofreniyi tanıyan tek bir test yoktur. Sanrı, varsanı, dağınık konuşma, sosyal çekilme ve isteksizlik gibi belirtilerin süreklilik göstermesi durumunda psikiyatri uzmanı ayrıntılı görüşme ile tanı koyar. Başka hastalıkları dışlamak için kan testleri ya da beyin görüntülemesi yapılabilir. Hastada hastalık farkındalığı azalabildiği için yakınların gözlemi çok değerlidir.
Şizofreni nasıl bir hastalıktır?
Şizofreni, beyin işleyişinde ve gelişiminde bozulma ile ilişkili ciddi bir ruhsal hastalıktır. Dopamin ve glutamat gibi kimyasal ileticilerdeki dengesizlikler ve genetik yatkınlık rol oynar. Bulaşıcı değildir, "yayılmaz" ve kişinin kusuru değildir. Tedavisinde ilaç ve psikososyal destek birlikte kullanılır.
Şizofreni genetik midir?
Genetik yatkınlık önemlidir, ancak şizofreni tek bir genle kalıtılan bir hastalık değildir. Genel nüfusta risk yaklaşık yüzde 1 iken, birinci derece akrabası olanlarda yaklaşık yüzde 10 civarındadır. Çoğu hastanın ailesinde başka hasta yoktur. Çevresel etkenler de katkıda bulunur.
Şizofreni sonradan mı olur?
Şizofreni genetik yatkınlık ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı bir hastalıktır; belirtiler genellikle genç erişkinlikte ortaya çıkar. Esrar ve diğer maddelerin kullanımı, çocukluk çağı travmaları gibi etkenler riski artırabilir. Ağır bir stres sonrası görülen kısa süreli psikotik tablolar şizofreni olmayabilir; ayrımı uzman yapar.
Şizofreni ile bipolar bozukluk arasındaki fark nedir?
Bipolar bozuklukta temel sorun duygudurum dalgalanmalarıdır (taşkınlık ve depresyon dönemleri). Şizofrenide ise sanrı, varsanı ve düşünce bozukluğu duygudurum dönemlerinden bağımsız sürer. İkisinde de psikotik belirtiler olabileceği için ayrımı psikiyatri uzmanı yapar.
Şizofreninin ilk belirtileri nelerdir?
Başlangıçta sosyal çekilme, uyku düzeninin bozulması, okul ya da iş başarısında düşme, kuşkuculuk ve ilgi kaybı görülebilir. Bu belirtiler başka sorunlarda da olabileceği için kesin değildir. Sürüyorsa ya da sesler duyma gibi belirtiler eklenirse psikiyatri uzmanına başvurulmalıdır.
Esrar ya da uyuşturucu kullanımı şizofreniye yol açar mı?
Madde kullanımı tek başına şizofreninin nedeni sayılmaz, ancak özellikle esrar ve sentetik kannabinoidler yatkın kişilerde psikoz riskini artırabilir ve atakları tetikleyebilir. Tanısı olan kişilerde madde kullanımı tedaviyi de zorlaştırır. Madde kullanımı olan kişi bunu doktoruyla paylaşmalıdır.
Yakınım ilaç tedavisini reddediyorsa ne yapmalıyım?
Tartışmak yerine sakin, yargılamayan bir dille destek olun ve kişinin güvendiği bir hekimle görüşmesini teşvik edin. Aile olarak psikiyatri uzmanından rehberlik isteyin. Kişi kendine ya da başkasına zarar vermekten söz ediyor, yeme-içmeyi bırakıyorsa ya da kontrolden çıkıyorsa 112 aranmalı ve acil psikiyatri başvurusu yapılmalıdır.
Şizofreni yaşam süresini etkiler mi?
Şizofreni tanısı olan kişilerde ortalama yaşam süresi kısalabilir. Bunun başlıca nedenleri kalp-damar ve metabolik hastalıklar, sigara, madde kullanımı ve intihardır. Düzenli tedavi, kilo ve kan şekeri takibi, sigarayı bırakma ve fiziksel sağlık kontrolleri riski azaltmaya yardımcı olur.
Şizofreni için ne zaman acile gidilmelidir?
Kişi kendine ya da başkasına zarar vermekten söz ediyor, emir veren sesler duyuyor, yemeyi ve suyu reddediyor ya da kendini tehlikeye atıyorsa acil başvuru gerekir. Bu durumda 112 aranmalı, kişi yalnız bırakılmamalı ve çevre mümkün olduğunca güvenli hale getirilmelidir.
Kaynaklar
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Overview - Schizophrenia
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Treatment - Schizophrenia
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Schizophrenia
- Cleveland Clinic. Schizophrenia: What It Is, Symptoms & Treatment
- ERÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi (DergiPark). Şizofreni: Etiyoloji, Tanı ve Tedavi Yaklaşımlarında Güncel Durum
- Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi (DergiPark). Şizofreni Hastalarında İntihar ve Depresyon