HASTALIK

Uyuz Hastalığı

Uyuz (skabiyes), Sarcoptes scabiei adlı akarın deriye yerleşmesiyle oluşan, özellikle geceleri artan kaşıntıyla seyreden bulaşıcı bir deri hastalığıdır. Hekim kontrolünde uygulanan ilaçlarla tedavi edilebilir; yakın temaslıların da aynı anda tedavi edilmesi gerekir.

Son güncelleme: 15.11.2026
Uyuz Hastalığı

Özet

Uyuz, Sarcoptes scabiei adlı çok küçük bir akarın (yaklaşık 0,4 mm) deri üstüne yerleşip tüneller açmasıyla ortaya çıkan bulaşıcı bir deri hastalığıdır. Hastalık kişisel temizlikle ilgili değildir; her yaştan ve her toplumsal kesimden kişide görülebilir.

En belirgin bulgu, özellikle geceleri artan şiddetli kaşıntıdır. Kaşıntı çoğunlukla parmak araları, bilekler, dirsekler, koltuk altları, karın, bel ve genital bölgede başlar. Küçük kabarcıklar, kızarıklık ve deride ince çizgi şeklinde tüneller görülebilir.

Uyuz, esas olarak uzun süreli yakın deri temasıyla bulaşır. Kendiliğinden geçmez; doğru tanı ve hekimin önerdiği ilaçlarla tedavi edilir. Aynı evde yaşayan ve yakın temas eden kişiler, belirtileri olmasa da, genellikle aynı gün tedavi edilir.

Tedavide ilk seçenek çoğunlukla %5 permetrin kremidir; gerekli durumlarda ağızdan ivermektin kullanılır. İlaçlar hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır.

Hakkında

Uyuz Hastalığı Nedir?

Uyuz (skabiyes), dünyada her yıl milyonlarca kişiyi etkileyen, çok eski çağlardan beri bilinen bir deri hastalığıdır. Hastalığa neden olan akar insan derisinin üst tabakasında yaşar, buradaki tünellerde yumurta ve dışkı bırakır. Kaşıntı, akara ve ürünlerine karşı gelişen alerjik bir tepkiden kaynaklanır.

Uyuz çoğunlukla toplu yaşanan yerlerde (huzurevleri, bakımevleri, yurtlar, kreş ve okullar, afet bölgeleri) salgın yapabilir. Kaşıntı, uyku bozukluğuna, dikkat ve günlük yaşamda zorlanmaya yol açabilir.

Uyuzun Türleri

Klasik uyuz: Kişide genellikle az sayıda (ortalama 10-15) akar bulunur ve bulaşma uzun süreli temasla olur.

Kabuklu (Norveç) uyuz: Derinin binlerce, hatta milyonlarca akarla dolduğu, kalın kabuklanma ve pullanmanın görüldüğü ağır bir tür olarak tanımlanır. Bağışıklığı baskılanmış kişilerde, yaşlılarda ve bakıma bağımlı kişilerde daha sık görülür. Kısa temasla ve eşyalar yoluyla da bulaşabildiği için hızlı salgınlara yol açabilir; kaşıntı bazen az olabilir.

Tedavi Seçenekleri

Uyuz kendiliğinden geçmez; tedavi gerekir. Tedavi hekim tarafından hastanın yaşına, gebelik durumuna ve deri durumuna göre belirlenir. Aşağıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; ilaçları doktora danışmadan kullanmayın.

  • %5 permetrin krem: Çoğu kılavuzda ilk seçenektir. Duş alıp kurulandıktan sonra boyundan ayak tabanlarına kadar tüm vücuda (tırnak altları, parmak araları, göbek ve genital bölge dahil) ince tabaka sürülür; yaklaşık 8-14 saat bekletilip yıkanır. Genellikle 7-14 gün sonra tekrarlanır. Bebeklerde ve yaşlılarda yüz ve saçlı deri de dahil edilebilir; bunu hekim söyler. Hamilelikte ve emzirme döneminde, 2 aydan büyük bebeklerde hekim kontrolünde kullanılabilir.
  • Ağızdan ivermektin: Geleneksel olarak vücut ağırlığına göre tek doz olarak verilir ve 7-14 gün sonra tekrarlanır. Genellikle 15 kg altındaki çocuklarda ve gebelikte önerilmez; kabuklu uyuzda ve kremin uygulanmasının zor olduğu toplu yaşam alanlarında tercih edilebilir.
  • Kükürtlü merhem: Genellikle üst üste birkaç gece uygulanır; kokusu ve deriyi kurutması dezavantajıdır. Küçük bebekler ve gebeler için alternatif olabilir.
  • Benzil benzoat losyonu: Deriyi tahriş edebilir, egzaması olanlarda ve küçük çocuklarda dikkatli kullanılır.
  • Kaşıntıyı azaltan tedaviler: Antihistaminik ya da kısa süreli kortizonlu kremler yalnızca hekim önerisiyle kullanılır. Bazı eski ilaçlar (lindan gibi) sinir sistemi yan etkileri nedeniyle önerilmemektedir.

Tedaviden sonra kaşıntı 2-4 hafta devam edebilir; bu tek başına tedavinin başarısız olduğunu göstermez. Akarlar öldükten sonra da deride alerjik tepki sürer. Yeni tüneller ve kabarcıklar çıkmaya devam ediyorsa hekim yeniden değerlendirir. Uyuz için kanıtlanmış bitkisel veya halk tedavisi yöntemi yoktur; bu yöntemler cildi tahriş edebilir, tanıyı geciktirebilir. Bilimsel kanıtı sınırlıdır, doktorunuza danışın.

Hastalıkla Karışabilen Durumlar

Egzama, alerjik temas dermatiti, böcek ısırıkları ve diğer kaşıntılı döküntüler uyuza benzeyebilir. Takı, parfüm ya da kozmetik ürünlerine bağlı gelişen temas alerjisi halk arasında bazen "sosyete uyuzu" diye anılır; bu bir uyuz değildir ve akarla ilgisi yoktur.

Nedenleri

Hastalığın Etkeni

Uyuza, insana özgü Sarcoptes scabiei var. hominis akarı neden olur. Bu bir böcek değil, örümceklerin akrabası olan 8 bacaklı mikroskobik bir parazittir. Gözle zor seçilir; tanı için mikroskopla incelemek gerekebilir.

Yaşam Döngüsü

Dişi akar deriye girer, derinin üst tabakasında tünel açar ve tünel boyunca yumurta bırakır. Yumurtalar birkaç gün içinde açılır, larvalar derinin yüzeyine çıkar ve yaklaşık bir-iki hafta içinde erişkin olur. Dişi akar deride yaklaşık 1-2 ay yaşayabilir. İnsan vücudu dışında akar genellikle 2-3 günden fazla canlı kalamaz.

Belirtiler akara ve onun ürünlerine karşı gelişen alerjik tepkiden kaynaklanır. Bu nedenle ilk bulaşmada belirtiler 2-6 hafta sonra, daha önce uyuz geçirmiş kişilerde ise 1-4 gün gibi kısa sürede başlayabilir. Belirti çıkmadan önceki bu dönemde bile kişi başkasına bulaştırabilir.

Bulaşma Yolları

  • Uzun süreli doğrudan deri teması: Aynı yatakta yatmak, uzun süre sarılmak, cinsel temas, ev içi yakın temas. Kısa süreli el sıkışma ve geçici temas genellikle bulaştırmaz.
  • Eşyalar: Klasik uyuzda nadirdir; kabuklu uyuzda yatak takımı, havlu ve kıyafetler daha önemli rol oynar.
  • Hayvanlar: Köpek, kedi gibi hayvanların uyuz akarı insanda yalnızca geçici, kendiliğinden sönen kaşıntılı döküntü yapar; akar insanda çoğalamaz. İnsan uyuzu hayvandan bulaşmaz.
  • Uyuz nefes yoluyla ya da havadan bulaşmaz. Kirli olmakla bir ilgisi yoktur.

Belirtileri

Başlıca Belirtiler

  • Şiddetli kaşıntı: En belirgin bulgudur; özellikle geceleri ve sıcakta artar, uykudan uyandırabilir. Aynı evde birden fazla kişide benzer kaşıntı varsa uyuz akla gelmelidir.
  • Döküntü: Küçük kırmızı kabartılar, kabarcıklar ve kaşımaya bağlı çizikler. Sivilce benzeri görünüm olabilir.
  • Tüneller: Deride 2-15 mm uzunluğunda, ince, gri-beyaz ya da deri renginde, kıvrımlı çizgiler; özellikle parmak aralarında ve bileklerde.
  • Tipik yerler: Parmak araları, bilek içi, dirsekler, koltuk altları, göbek çevresi, bel, kalçalar, memeler ve genital bölge. Yetişkinlerde yüz ve saçlı deri genellikle tutulmaz.

Bebeklerde ve Çocuklarda

Bebeklerde ve küçük çocuklarda döküntü yüzde, saçlı deride, avuç içlerinde ve ayak tabanlarında da görülebilir. Avuç içi ve ayak tabanındaki kaşıntılı, içi sıvı ya da iltihap dolu küçük kabarcıklar (akropüstüloz) bebeklerde tanıyı düşündüren bir bulgudur. Bebekler huzursuz olabilir, kötü uyuyabilir ve iyi beslenemeyebilir.

Kabuklu Uyuzda

Deride kalın, gri kabuklanma ve pullanma görülür; kaşıntı az olabilir. Çok sayıda akar taşıdığı için çok bulaşıcıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurmalı?

  • Geceleri artan, birkaç günden uzun süren kaşıntı ve parmak araları ya da bileklerde döküntü varsa,
  • Evde birden fazla kişide aynı şikâyetler varsa,
  • Bebek, hamile, bağışıklığı baskılanmış kişi veya yaşlıda kaşıntılı döküntü varsa,
  • Kaşıntılı bölgede ağrı, sıcaklık, irin, kızarıklığın yayılması veya ateş gelişirse (ikincil enfeksiyon belirtileri) gecikmeden bir hekime (dermatoloji ya da aile hekimi) başvurun.

Tanı ve Teşhis Yöntemleri

Uyuz tanısı hekim muayenesiyle konur. Hastanın şikâyetleri (özellikle geceleri artan kaşıntı, ailede benzer şikâyetler), döküntünün yeri ve tünellerin görülmesi tanıyı büyük ölçüde destekler. Uyuz egzama, alerjik dermatit ve diğer kaşıntılı hastalıklarla karışabildiği için kendi kendine tanı koymak güvenilir değildir ve yanlış ilaçlar (örneğin yalnızca kortizonlu kremler) hastalığı gizleyip kötüleştirebilir.

Kullanılabilecek Yöntemler

  • Klinik muayene: Tipik yerleşim, tüneller ve kaşıntı öyküsü.
  • Dermatoskopi: Büyüteçli cihazla akarın ve tünelin görülmesine yardımcı olur.
  • Deri kazıntısı ve mikroskop: Tünel ya da kabarcıktan alınan örnekte akar, yumurta ya da dışkı görülürse tanı kesinleşir. Örnekte akar görülmemesi hastalığı tamamen dışlamaz.

Belirtiler tipikse ve ev içinde temaslı varsa, laboratuvar sonucu beklenmeden de tedaviye başlanabilir. Temaslı kişilerin de muayenesi önemlidir.

Risk Faktörleri

Uyuz herkeste görülebilir ve kişisel temizlikle ilgili değildir. Risk, akarla yakın temas ihtimaline ve bağışıklığa bağlıdır.

  • Yakın temas ve kalabalık yaşam: Huzurevi, bakımevi, yurt, kışla, okul, kreş, cezaevi ve afet sonrası barınma alanlarında bulaşma kolaylaşır.
  • Aynı evde yaşayanlar ve cinsel partnerler: Uzun süreli yakın temas en önemli risktir.
  • Bağışıklığı baskılanmış kişiler: HIV ile yaşayanlar, organ nakli sonrası bağışıklık baskılayıcı ilaç kullananlar, kanser tedavisi görenler kabuklu uyuz için riskli gruptur.
  • Yaşlılık ve bakıma bağımlılık: Hastalığın geç fark edilmesi salgınlara yol açabilir.
  • Küçük çocuklar: Okul ve kreş ortamında yakın oyun ve temas bulaşmayı kolaylaştırır.
  • Tedavi eksikliği: Temaslıların tedavi edilmemesi ya da ilacın doğru uygulanmaması hastalığın tekrarlamasına neden olur.

Komplikasyonları

Olası Komplikasyonlar

  • İkincil bakteri enfeksiyonu: Kaşımayla bozulan deriye stafilokok ve streptokok girebilir; sivilce, yara, irinli yara (impetigo) ya da selülit gelişir. Nadiren kan enfeksiyonuna ilerleyebilir.
  • Böbrek ve eklem etkileri: Streptokok enfeksiyonunu izleyen nadir durumlarda böbrek iltihabı (glomerülonefrit) görülebilir. Özellikle uyuzun yaygın olduğu bölgelerde bu risk bilinmektedir.
  • Uyku bozukluğu ve yaşam kalitesinde azalma: Gece kaşıntısı yorgunluğa, dikkat dağınıklığına ve okulda ya da işte performans düşüşüne yol açabilir.
  • Kabuklu uyuz: Bağışıklığı zayıf kişilerde ağır seyreder, toplu salgınlara neden olur.
  • Tedavi sonrası kaşıntı: Akarlar öldükten sonra 2-4 hafta sürebilir; ilacın yan etkisi olarak da deride yanma, kuruluk ve tahriş görülebilir.

Ne Zaman Acil Başvurulmalı?

Kaşıntılı bölgede hızla yayılan kızarıklık, şişlik, ağrı, irin, yüksek ateş, halsizlik ya da çocuğunuzda idrarın koyulaşması, yüzde şişlik gibi bulgular varsa gecikmeden doktora başvurun. Bebeğiniz çok huzursuzsa, beslenmiyorsa ya da döküntü hızla yayılıyorsa da hekime gösterin.

Nasıl Önlenir

Tedavi Sırasında Alınacak Önlemler

  • Temaslıların aynı anda tedavisi: Aynı evde yaşayanlar ve yakın temas edenler (cinsel partner dahil), belirtileri olmasa da hekim önerisiyle aynı gün tedavi edilmelidir.
  • Çamaşır ve yatak takımı: İlaç uygulanmadan önceki 2-3 gün içinde kullanılan çarşaf, havlu ve kıyafetler 60 °C ve üzerinde yıkanıp sıcak havada kurutulmalıdır.
  • Yıkanamayan eşyalar: Ağzı kapalı torbada en az 3 gün (rahat olmak için bir hafta) bekletilebilir. Ortamın ilaçlanması gerekmez; elektrikli süpürge ile temizlik yeterlidir.
  • Kısa tırnaklar: Tırnakları kısa tutmak kaşımaya bağlı yaralanmayı azaltır.
  • Okul ve iş: İlaç uygulandıktan sonra çocuğun ne zaman okula dönebileceğini hekim söyler; genellikle ilk uygulamayı izleyen gün mümkündür.

Yayılmayı Önlemek İçin

  • Uyuz olduğu bilinen ya da şüphelenilen kişiyle uzun süreli yakın deri temasından, tedavi tamamlanana kadar kaçınılmalıdır.
  • Huzurevi, yurt, okul gibi toplu alanlarda bir olgu belirlendiğinde ilgili sağlık kuruluşuna bildirim yapılmalı ve temaslılar değerlendirilmelidir.
  • Kabuklu uyuz olgularında bakım verenler eldiven ve önlük kullanmalı; oda ve eşyalar hekim önerisine göre yönetilmelidir.
  • Uyuza karşı aşı ya da koruyucu ilaç yoktur; kendi kendine ilaç kullanımı, “önlem” amaçlı kremler ya da kolonya uygulamaları yararlı değildir.
  • Bitkisel veya halk yöntemleri (kükürtlü karışımlar, alkol, kese vb.) için bilimsel kanıt sınırlıdır; cildi tahriş edebilir. Doktorunuza danışın.

Tedavi Seçenekleri

Sık Sorulan Sorular

Uyuz nedir, nasıl bulaşır?

Uyuz, Sarcoptes scabiei akarının deriye yerleşmesiyle oluşan bulaşıcı bir deri hastalığıdır. Esas olarak uzun süreli yakın deri teması (aynı yatakta yatma, cinsel temas, ev içi yakın temas) ile bulaşır. Kısa süreli el sıkışma ve nefes yoluyla bulaşmaz; eşyalarla bulaşma klasik uyuzda nadirdir, kabuklu uyuzda daha önemlidir.

Uyuz belirtileri nelerdir?

En tipik belirti geceleri artan şiddetli kaşıntıdır. Parmak araları, bilekler, dirsekler, koltuk altı, karın, bel ve genital bölgede küçük kırmızı kabartılar ve ince, kıvrımlı tüneller görülür. Aynı evde birden fazla kişide kaşıntı varsa uyuzdan şüphelenilmelidir.

Uyuz kendiliğinden geçer mi?

Hayır, uyuz tedavi edilmezse kendiliğinden geçmez; akarlar deride aylarca çoğalmaya devam edebilir ve çevrenize bulaşır. Kaşıntı ve döküntü geceleri artıyorsa bir hekime başvurun.

Uyuz tedavisinde hangi ilaçlar kullanılır?

Genellikle ilk seçenek %5 permetrin kremidir; gerekli durumlarda ağızdan ivermektin, kükürtlü merhem veya benzil benzoat losyonu da kullanılabilir. Hangi ilacın uygun olduğunu, dozu ve tekrar zamanını hekim belirler; doktora danışmadan ilaç kullanmayın. Lindan gibi eski ilaçlar güvenlik sorunları nedeniyle önerilmemektedir.

Permetrin krem nasıl uygulanır?

Duş alıp kurulandıktan sonra boyundan ayak tabanlarına kadar tüm vücuda, tırnak altları ve parmak araları dahil ince bir tabaka sürülür ve yaklaşık 8-14 saat bekletilip yıkanır. Genellikle 7-14 gün sonra uygulama tekrarlanır. Bebek ve yaşlılarda yüz ve saçlı deri için hekimin talimatı gerekir; ellerinizi yıkarsanız o bölgeye yeniden sürmeniz gerekir.

Uyuz tedavisi ne kadar sürer, kaşıntı ne zaman geçer?

İlaç genellikle bir uygulama ve yaklaşık bir hafta sonraki tekrarıyla tamamlanır; ancak tedavi bittikten sonra kaşıntı 2-4 hafta sürebilir. Bu, akarlar ölse bile devam eden alerjik tepkidir. Dört haftadan sonra yeni tünel ve kabarcıklar çıkıyorsa doktorunuza dönün.

Uyuz tedavi edilmezse ne olur?

Akarlar çoğalır, kaşıntı şiddetlenir ve hastalık çevreye yayılır. Kaşımaya bağlı yaralara bakteri girerek irinli enfeksiyon, nadiren de ciddi komplikasyonlar gelişebilir. Bağışıklığı zayıf kişilerde kabuklu uyuza ilerleyebilir.

Uyuz kaç günde belli olur (kuluçka süresi)?

İlk bulaşmada belirtiler genellikle 2-6 hafta sonra başlar. Daha önce uyuz geçirmiş kişilerde ise 1-4 gün gibi kısa sürede kaşıntı çıkabilir. Belirti olmasa bile bu dönemde kişi başkasına bulaştırabilir.

Uyuz cinsel yolla bulaşır mı?

Evet, uyuz cinsel temas sırasındaki uzun süreli yakın deri temasıyla bulaşabilir. Bu nedenle cinsel partner de belirtisi olmasa bile hekim önerisiyle eş zamanlı tedavi edilmelidir. Kondom akarın bulaşmasına karşı tam koruma sağlamaz.

Uyuz köpekten ya da hayvanlardan insana bulaşır mı?

Hayvanlarda görülen uyuz akarı insanda yaşayıp çoğalamaz; temas sonrası geçici, kendiliğinden sönen kaşıntılı döküntü yapabilir. İnsan uyuzu ise hayvandan değil, insandan bulaşır. Hayvanınızda kaşıntı, tüy dökülmesi varsa veterinere, sizde de kaşıntılı döküntü varsa doktora gidin.

Uyuz hastalığında çamaşırlar ve yatak takımı nasıl yıkanmalı?

İlaç uygulamasından önceki 2-3 gün içinde kullanılan çarşaf, havlu ve kıyafetler 60 °C ve üzerinde yıkanıp sıcak havada kurutulmalıdır. Yıkanamayan eşyalar en az 3 gün ağzı kapalı torbada bekletilebilir. Ortamın ilaçlanması gerekmez.

Uyuz olan çocuk okula gidebilir mi?

Çocuk ilk ilaç uygulamasından sonra, hekimin önerisine göre genellikle ertesi gün okula dönebilir. Okul ya da kreşteki yakın temaslıların haberdar edilmesi ve gerekirse muayene olması önemlidir. Kesin zamanı çocuğun hekimi belirler.

Hamilelikte ve emzirme döneminde uyuz tedavisi nasıl yapılır?

Uyuz, gebeliği ve doğumu engellemez. Gebelikte ve emzirmede tedavi hekim kontrolünde, genellikle permetrin ile yapılır; ağızdan ivermektin gebelikte önerilmez. Gebe iseniz ilaç kullanmadan önce mutlaka doktorunuza danışın.

Bebeklerde ve çocuklarda uyuz nasıl görülür?

Bebeklerde döküntü yüz, saçlı deri, avuç içi ve ayak tabanında da görülebilir; huzursuzluk, uykusuzluk ve iştahsızlık eşlik edebilir. Avuç içi ve ayak tabanındaki kaşıntılı küçük kabarcıklar tanıyı düşündürür. Bebeklerde ilaç seçimine yalnızca hekim karar verir.

Uyuz ile egzama nasıl ayırt edilir?

İkisi de kaşıntı ve döküntü yapabilir; uyuzda kaşıntı geceleri belirgindir, parmak araları, bilek ve genital bölgede yoğunlaşır ve evdeki diğer kişilerde de benzer şikâyet olabilir. Kesin ayrım için dermatoloji muayenesi gerekir. Kendi başınıza kortizonlu krem sürmek tanıyı zorlaştırabilir.

Uyuz hastası su ile temas edebilir mi, banyo yapabilir mi?

Evet, banyo yapılabilir; hatta ilaç uygulamadan önce duş almak ve kurulanmak gerekir. İlaç bekleme süresinde yıkanan bölgelere ilaç yeniden sürülmelidir. Uyuz hastalarının suyla ilgili bir korkusu yoktur; bu bilgi kuduzla karıştırılmaktadır.

Uyuz hastalığında özel bir beslenme veya alkol yasağı var mı?

Uyuz için özel bir diyet gerekmez. Dengeli beslenmek genel sağlık için iyidir ancak tedavinin yerini tutmaz. Alkol ve kese gibi halk yöntemlerinin uyuz tedavisinde kanıtı yoktur ve cildi tahriş edebilir; doktorunuza danışın.

Uyuz olan biriyle aynı evde yaşıyorsam ne yapmalıyım?

Aynı evde yaşayan ve yakın temas edenlerin, belirtisi olmasa da, hekim önerisiyle aynı gün tedavi edilmesi gerekir; aksi halde hastalık aile içinde birbirine geçmeye devam eder. Doz ve süreyi her kişi için hekim belirler.

Kaynaklar

  1. NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Scabies
  2. MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Scabies
  3. Cleveland Clinic. Scabies: Causes, Symptoms, Treatment & Prevention
  4. Arşiv Kaynak Tarama Dergisi (DergiPark). Birinci Basamakta Uyuza Yaklaşım
  5. Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Dergisi (DergiPark). UYUZ HASTALIĞI (SKABİYES), TEDAVİSİ VE UYUZ HASTALIĞI TEDAVİSİNDE KULLANILAN BİTKİLER
İlgili Tedaviler 1İlgili Ameliyatlar 0