Şeker (Diyabet) Hastalığı
Şeker hastalığı (diyabet), insülin hormonunun yetersiz üretilmesi ya da etkisini gösterememesi nedeniyle kan şekerinin yüksek seyrettiği kronik bir hastalıktır. Düzenli takip, uygun tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle kan şekeri kontrol altında tutulabilir ve komplikasyon…

Özet
Şeker hastalığı, tıbbi adıyla diyabet (diabetes mellitus), kandaki glukoz (şeker) düzeyinin uzun süre yüksek kalmasıyla seyreden kronik bir hastalıktır. Besinlerle aldığımız karbonhidratlar sindirimle glukoza dönüşür ve kana geçer. Midenin arkasında yer alan pankreas, kandaki glukozun hücrelere girip enerji olarak kullanılmasını sağlayan insülin hormonunu üretir. Diyabette insülin ya hiç üretilmez, ya yetersiz üretilir ya da vücut insüline yeterince yanıt vermez; bunun sonucunda glukoz kanda birikir.
En sık görülen türler Tip 1 diyabet, Tip 2 diyabet ve gebelik diyabetidir. Tip 2 diyabet en yaygın türdür ve çoğu zaman yıllarca belirti vermeden ilerleyebilir. Uzun süre kontrolsüz kalan yüksek kan şekeri gözlere, böbreklere, sinirlere, kalp ve damarlara zarar verebilir. Erken tanı, düzenli kan şekeri takibi, sağlıklı beslenme, hareketli yaşam ve gerektiğinde ilaç ya da insülin tedavisiyle bu risk belirgin biçimde azaltılabilir.
Aşırı susama, sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı, bulanık görme ve sürekli halsizlik gibi belirtiler varsa bir sağlık kuruluşuna başvurmak gerekir. Bilinç bulanıklığı, sürekli kusma, nefeste meyve kokusu ve hızlı nefes alma gibi belirtiler acil durumdur.
Hakkında
Dünyada yetişkin her 10 kişiden yaklaşık 1'i diyabetlidir. Uluslararası Diyabet Federasyonu verilerine göre 2021'de yaklaşık 537 milyon, 2024 tahminlerinde yaklaşık 589 milyon yetişkin diyabetle yaşamaktadır ve bunların önemli bir bölümü hastalığının farkında değildir. Ülkemizde de diyabet sık görülen ve toplum sağlığını etkileyen kronik hastalıklardan biridir.
İnsülinin Vücuttaki Görevi
Glukoz vücudun temel enerji kaynağıdır. Yediklerimiz sindirildikten sonra glukoz kana geçer. Pankreasın beta hücreleri kan şekeri yükselince insülin salgılar. İnsülin, glukozun kas, yağ ve karaciğer hücrelerine girmesini sağlar ve kan şekerini dengede tutar. Aç kalındığında ise karaciğer depoladığı glukozu kana verir. İnsülin yetersizse ya da hücreler insüline direnç gösteriyorsa glukoz hücreye giremez ve kanda birikir.
Diyabet Türleri
Tip 1 Diyabet
Tip 1 diyabette bağışıklık sistemi pankreastaki insülin üreten beta hücrelerine saldırır. Sonuçta vücut çok az insülin üretir ya da hiç üretemez. Çocukluk ve gençlik çağında daha sık başlar, ancak yetişkinlerde de ortaya çıkabilir. Belirtiler günler ya da haftalar içinde hızla gelişebilir. Tip 1 diyabette yaşam boyu insülin tedavisi gerekir; insülin ağızdan hap olarak verilemez, enjeksiyonla ya da insülin pompasıyla uygulanır.
Tip 2 Diyabet
Tip 2 diyabet en yaygın türdür. Vücut insüline yeterince yanıt vermez (insülin direnci) ve zamanla pankreas yeterli insülin üretemez hale gelir. Fazla kilo, özellikle karın bölgesinde yağlanma, hareketsizlik, ileri yaş ve ailede diyabet öyküsü riski artırır, ancak zayıf kişilerde de görülebilir. Son yıllarda gençlerde ve çocuklarda da sık görülmeye başlamıştır. Hastalık yavaş ilerler ve yıllarca fark edilmeden kalabilir.
Gebelik Diyabeti
Daha önce diyabeti olmayan kadınlarda gebelik sırasında ortaya çıkan kan şekeri yüksekliğidir. Çoğunlukla belirti vermez ve bu yüzden gebeliğin 24-28. haftalarında tarama testi yapılır. Kontrol edilmezse anne ve bebek için riskler (iri bebek, doğum komplikasyonları, bebekte doğum sonrası düşük şeker, annede preeklampsi) artar. Çoğu kadında doğumdan sonra düzelir, ancak sonraki yıllarda Tip 2 diyabet gelişme riski yüksektir.
Diğer Türler (MODY, LADA)
MODY, tek bir gendeki değişikliğe bağlı, ailede kalıtılan ve genç yaşta başlayan nadir bir diyabet türüdür; genetik testle tanınır ve bazı alt tiplerinde insülin yerine tablet tedavisi yeterli olabilir. LADA (Tip 1.5), yetişkin yaşta yavaş başlayan otoimmün bir diyabettir; Tip 2 ile karıştırılabilir, otoantikor testiyle ayırt edilir ve zamanla insülin gerektirir. Ayrıca bazı ilaçlar (örneğin yüksek doz kortizon) ve pankreas hastalıkları da diyabete yol açabilir.
Tedavi Seçenekleri
Tedavinin amacı kan şekerini kişiye özel hedef aralığında tutmak ve komplikasyonları önlemektir. Hedefler yaşa, hastalık süresine ve eşlik eden hastalıklara göre doktor tarafından belirlenir.
- Tip 1 diyabet: İnsülin tedavisi şarttır. Uzun etkili (bazal) ve hızlı ya da kısa etkili (öğün) insülinler birlikte kullanılır. Kan şekeri sık ölçülür, sürekli glukoz izleme sensörleri ve insülin pompaları seçilmiş hastalarda kullanılabilir.
- Tip 2 diyabet: Beslenme düzeni, kilo kontrolü ve düzenli egzersiz tedavinin temelidir. Gerekirse ağızdan kullanılan ilaçlar (en sık metformin, ayrıca farklı etki mekanizmalı ilaç grupları) ve enjeksiyonla verilen ilaçlar (GLP-1 benzeri ilaçlar, insülin) eklenir. İlk tedavi başlangıçta insülin gerektirmeyebilir, ancak kan şekeri hedeflenen düzeye inmediğinde ya da hastalık ilerlediğinde insülin gerekebilir.
- Gebelik diyabeti: Beslenme düzenlemesi ve hareketle başlanır; yeterli olmazsa gebelikte güvenle kullanılan insülin tedavisi tercih edilir. Ağızdan ilaçlar yalnızca hekim uygun görürse kullanılır.
İlaç ve insülin dozları kişiye özeldir ve doktor kontrolü olmadan değiştirilmemeli ya da bırakılmamalıdır. Kendinizi iyi hissetmeniz tedaviyi bırakmanız gerektiği anlamına gelmez.
Metabolik Cerrahi
Obezitesi olan seçilmiş Tip 2 diyabet hastalarında tüp mide, gastrik bypass gibi metabolik cerrahi yöntemleri kan şekerinin düzelmesine yardımcı olabilir ve bazı hastalarda ilaç ihtiyacını belirgin biçimde azaltır ya da ortadan kaldırır. Bu, hastalığın tamamen yok olduğu anlamına gelmez; bir kısmında kan şekeri yıllar içinde yeniden yükselebilir. Ameliyat sonrası vitamin ve mineral takviyesi ve düzenli kontrol gerekir. Tip 1 diyabette bu ameliyatlar diyabet tedavisi olarak uygulanmaz. Uygunluğa endokrinoloji ve cerrahi ekibi birlikte karar verir.
Kan Şekeri Takibi
Parmak ucundan kan şekeri ölçüm cihazı ya da sensör, kan şekerinin gün içindeki seyrini görmeye yarar. Ölçüm sıklığı tedaviye bağlıdır: insülin kullananlarda daha sık, yalnızca yaşam tarzıyla ya da bazı ilaçlarla izlenenlerde daha seyrektir. HbA1c testi son 2-3 aylık ortalama şeker kontrolünü gösterir ve genellikle 3 ayda bir bakılır.
Diyabette Beslenme
Tek bir ortak diyet yoktur; plan kişinin kilosuna, ilaçlarına ve yaşam tarzına göre diyetisyen ve doktorla birlikte yapılır. Genel ilkeler şunlardır:
- Karbonhidratlar yasaklanmaz; miktarı gün içine dengeli dağıtılır ve kalitesi önemsenir (sebze, baklagil, tam tahıl, lifli besinler).
- Şekerli içecekler, meyve suyu, tatlılar, beyaz un ve işlenmiş paketli ürünler sınırlandırılır.
- Sebze ve baklagil ağırlıklı, yağsız protein (balık, yağsız et, yumurta, baklagil) ve zeytinyağı gibi doymamış yağlar içeren bir düzen tercih edilir.
- İnsülin ya da düşük şekere yol açabilen ilaç kullananlarda öğün atlamamak ve ilaç zamanlamasını yemeğe göre ayarlamak önemlidir.
Kanıtı sınırlı olan bitkisel ürünler ve takviyeler kan şekeri ilaçlarının etkisini değiştirebilir; kullanmadan önce doktorunuza danışın.
Egzersiz
Haftada en az 150 dakika orta şiddette hareket (tempolu yürüyüş, bisiklet, yüzme gibi), haftaya yayılmış şekilde ve en az iki gün direnç egzersizi önerilir. Egzersiz insülin duyarlılığını artırır, kan şekerini, tansiyonu ve kiloyu düzenlemeye yardımcı olur. İnsülin ya da hipoglisemi yapabilen ilaç kullananlar egzersiz öncesi ve sonrası şekerlerini ölçmeli, düşük olabilecekleri durumlarda yanlarında hızlı etkili şeker bulundurmalıdır. Egzersiz programına başlamadan önce doktorunuza danışın.
Gizli Şeker (Prediyabet)
Prediyabet, kan şekerinin normalden yüksek ama diyabet tanısı koyduracak düzeyin altında olduğu durumdur. Açlık kan şekeri 100-125 mg/dl, 75 gram şeker yükleme testinin 2. saat değeri 140-199 mg/dl ya da HbA1c %5,7-6,4 olması prediyabeti gösterir. Çoğu zaman belirti vermez ve tesadüfen saptanır. Prediyabeti olanların bir bölümü zamanla Tip 2 diyabete ilerler, ancak kilonun %5-7 azaltılması ve haftada 150 dakika harekete devam edilmesi riski belirgin biçimde düşürür. Doktor gerekli görürse (örneğin metformin gibi) ilaç da önerebilir ve en az yılda bir kontrol yapılır.
Nedenleri
Diyabetin nedeni türüne göre farklıdır. Her türde ortak sonuç, insülinin yetersizliği ya da etkisizliği nedeniyle glukozun kanda birikmesidir.
Tip 1 Diyabet Nedenleri
Tip 1 diyabette bağışıklık sistemi, pankreastaki insülin üreten beta hücrelerini yanlışlıkla yok eder (otoimmün süreç). Bunun kesin nedeni bilinmemektedir. Genetik yatkınlığın ve bazı çevresel tetikleyicilerin (örneğin bazı viral enfeksiyonlar) rol oynayabileceği düşünülmektedir; ancak kesin bir tetikleyici gösterilememiştir. Tip 1 diyabet kişinin beslenme alışkanlıklarından ya da kilosundan kaynaklanmaz ve şu an için önlenmesi mümkün değildir.
Tip 2 Diyabet Nedenleri
Tip 2 diyabet, genetik yatkınlık ile çevresel ve yaşam tarzı faktörlerinin birleşimiyle ortaya çıkar. Temel mekanizma insülin direncidir: hücreler insüline yeterince yanıt vermez, pankreas başlangıçta daha fazla insülin salgılayarak bunu telafi eder, zamanla bu kapasite yetersiz kalır ve kan şekeri yükselir. Fazla kilo, özellikle karın çevresindeki yağlanma ve hareketsizlik bu süreci hızlandırır. Ancak her fazla kilolu kişi diyabet olmaz ve zayıf kişilerde de Tip 2 diyabet görülebilir.
Gebelik Diyabetinin Nedenleri
Gebelikte plasentadan salgılanan hormonlar insülinin etkisini azaltır. Pankreas bu direnci aşacak kadar insülin üretemezse gebelik diyabeti gelişir. Gebelik öncesi fazla kilo, ileri anne yaşı ve ailede diyabet öyküsü riski artırır.
Diğer Nedenler
Kortizon gibi bazı ilaçların uzun süre kullanılması, pankreas hastalıkları ya da cerrahisi, bazı hormonal hastalıklar ve tek gen değişikliklerine bağlı türler (MODY gibi) de diyabete yol açabilir.
Belirtileri
Belirtiler diyabet türüne ve kan şekerinin yüksekliğine göre değişir. Tip 1 diyabette belirtiler günler ya da haftalar içinde hızla gelişir. Tip 2 diyabette ise belirtiler hafif olabilir ya da yıllarca hiç olmayabilir; bu yüzden risk grubundaki kişilerin tarama testi yaptırması önemlidir.
Sık Görülen Belirtiler
- Aşırı susama ve ağız kuruluğu
- Sık idrara çıkma, özellikle geceleri
- Açıklanamayan kilo kaybı (özellikle Tip 1'de) ya da sürekli açlık hissi
- Halsizlik ve çabuk yorulma
- Bulanık görme
- Yaraların geç iyileşmesi, tekrarlayan cilt, idrar yolu ve mantar enfeksiyonları, genital bölgede kaşıntı
- El ve ayaklarda karıncalanma, uyuşma (genellikle hastalık ilerlediğinde)
- Çocuklarda yeniden başlayan gece alt ıslatma
Tip 1 ve Tip 2 Arasındaki Fark
Tip 1 diyabet, daha çok çocuk ve gençlerde, ani başlangıçlı ve belirgin belirtilerle (aşırı susama, sık idrar, hızlı kilo kaybı) kendini gösterir. Tip 2 diyabet ise genellikle erişkinlerde yavaş ilerler. Risk faktörü olanlarda 35 yaşından itibaren taranmak önerilir.
Ne Zaman Doktora Başvurmalı?
Yukarıdaki belirtilerden bir ya da birkaçı varsa, ya da risk faktörleriniz (ailede diyabet, fazla kilo, yüksek tansiyon, gebelikte şeker yüksekliği öyküsü) varsa dahiliye ya da endokrinoloji uzmanına ya da aile hekimine başvurun.
Acil Durum Belirtileri
Aşağıdaki belirtilerde beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin:
- Bilinç bulanıklığı, bayılma ya da nöbet
- Sürekli bulantı ve kusma, şiddetli karın ağrısı
- Nefeste meyve (aseton) kokusu, hızlı ve derin nefes alma
- Aşırı susuzluk, çok az idrar çıkarma ve ağır halsizlik
- Düşük şekere bağlı titreme, terleme ve bilinç değişikliği ile kendi başına toparlanamama
- Ani yüz kayması, kol zayıflığı, konuşma bozukluğu (felç belirtileri) ya da göğüs ağrısı
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Diyabet tanısı kan testleriyle konur. Belirtiler varsa tek bir ölçüm yeterli olabilir; belirti yoksa tanı farklı bir günde yapılan ikinci bir testle ya da farklı iki testle doğrulanır. Doktor muayene ve sorgulamanın ardından test seçer.
Tanıda Kullanılan Testler
- Açlık kan şekeri: En az 8 saatlik açlıktan sonra ölçülür. 100 mg/dl'nin altı normal, 100-125 mg/dl prediyabet, 126 mg/dl ve üzeri diyabet düzeyidir.
- HbA1c: Son 2-3 aydaki ortalama kan şekerini yansıtır, açlık gerektirmez. %5,7'nin altı normal, %5,7-6,4 prediyabet, %6,5 ve üzeri diyabet düzeyidir. Bazı kansızlık türleri ve kan hastalıklarında sonucu yanıltabilir.
- Oral glukoz tolerans testi (şeker yükleme testi): 8-14 saatlik açlıktan sonra 75 gram glukoz içilir ve 2. saatte kan şekeri ölçülür. 140 mg/dl altı normal, 140-199 mg/dl prediyabet (bozulmuş glukoz toleransı), 200 mg/dl ve üzeri diyabettir. Gebelikte ve belirsiz durumlarda kullanılır.
- Rastgele kan şekeri: Aşırı susama, sık idrar ve kilo kaybı gibi belirtilerle birlikte öğün zamanından bağımsız ölçülen 200 mg/dl ve üzeri değer diyabet tanısı koydurur.
Ek Testler
Tip 1, Tip 2, LADA ya da MODY ayrımı için otoantikor testleri (örneğin GAD antikoru), C-peptid ve gerekirse genetik testler yapılabilir. Ketoasidozdan şüphelenilirse kan ve idrarda keton ölçülür. Tanıdan sonra kolesterol, böbrek fonksiyonları, idrarda albümin, göz dibi ve ayak muayenesi ile komplikasyon taraması yapılır.
Gebelikte Tarama
Gebelik diyabeti genellikle 24-28. haftalar arasında yapılan şeker yükleme testiyle (50 gram tarama testi ve gerekirse 75 gram ya da 100 gram tanı testi) saptanır. Risk faktörü olan gebelerde test daha erken yapılabilir. Eşik değerleri ve uygulanacak protokol doktor tarafından belirlenir.
Hangi Doktora Gidilir?
Aile hekimi, dahiliye (iç hastalıkları) ya da endokrinoloji uzmanı diyabet tanı ve takibini yapar. Çocuklarda çocuk endokrinolojisi, gebelikte kadın doğum ve endokrinoloji birlikte takip eder.
Risk Faktörleri
Risk faktörleri diyabet türüne göre değişir. Tip 1 diyabet için değiştirilebilir bir risk faktörü yoktur. Aşağıdakiler esas olarak Tip 2 diyabet ve gebelik diyabeti için geçerlidir.
Değiştirilemeyen Risk Faktörleri
- Aile öyküsü: Anne, baba ya da kardeşte diyabet olması riski artırır.
- Yaş: Risk ilerleyen yaşla artar; risk faktörü olanlarda 35 yaşından itibaren, olmayanlarda 45 yaşından itibaren düzenli tarama önerilir.
- Etnik köken: Güney Asya, Afrika, Latin ve bazı diğer topluluklarda Tip 2 diyabet daha sık görülür.
- Gebelik diyabeti öyküsü ya da 4 kilodan iri bebek doğurmak
- Polikistik over sendromu (PKOS)
Değiştirilebilir Risk Faktörleri
- Fazla kilo ve obezite: Özellikle karın çevresinde yağlanma insülin direncini artırır.
- Hareketsiz yaşam: Düzenli egzersiz insülin duyarlılığını artırır.
- Prediyabet: Önemli bir uyarıdır.
- Yüksek tansiyon, yüksek trigliserid ve düşük HDL kolesterol
- Sigara, düzensiz uyku ve uyku apnesi
- Bazı ilaçların uzun süreli kullanımı (örneğin kortizon)
Bir ya da birkaç risk faktörünüz varsa doktorunuzla kan şekeri taraması hakkında konuşun. Erken tanı komplikasyonları önlemeye yardımcı olur.
Komplikasyonları
Kan şekerinin uzun süre yüksek seyretmesi (kronik) ya da kısa sürede aşırı yükselip düşmesi (akut) ciddi sorunlara yol açabilir. İyi şeker, tansiyon ve kolesterol kontrolü, sigara bırakma ve düzenli kontroller riski belirgin azaltır.
Akut Komplikasyonlar
- Hipoglisemi (düşük kan şekeri): Kan şekeri 70 mg/dl'nin altına düşer. Titreme, terleme, çarpıntı, açlık, baş dönmesi, bilinç bulanıklığı görülür. Çoğunlukla insülin ya da bazı ilaçlarla, öğün atlama ya da fazla egzersizle ilişkilidir. Bilinç açıksa yaklaşık 15 gram hızlı emilen karbonhidrat (glukoz tableti, yarım su bardağı meyve suyu) alınıp 15 dakika sonra ölçüm tekrarlanır. Bilinç bulanıksa ağızdan bir şey verilmez ve 112 aranır.
- Diyabetik ketoasidoz: Özellikle Tip 1 diyabette insülin eksikliğinde kanda asidik ketonlar birikir. Bulantı, kusma, karın ağrısı, hızlı nefes ve nefeste meyve kokusu görülür. Acil hastane tedavisi gerektirir.
- Hiperozmolar hiperglisemik durum: Daha çok yaşlı Tip 2 hastalarda çok yüksek kan şekeri, ağır susuzluk ve bilinç değişikliği ile gelir. Acildir.
Kronik Komplikasyonlar
- Göz hasarı (retinopati): Gözdeki küçük damarlar etkilenir ve görme kaybına kadar gidebilir. Bu yüzden düzenli (genellikle yılda bir) göz dibi muayenesi gerekir; bulanık görme ya da ani görme kaybında hemen başvurun.
- Böbrek hasarı (nefropati): İdrarda protein kaçağıyla başlar, ilerleyince böbrek yetmezliğine yol açabilir. İdrarda albümin ve kan kreatinin testleriyle izlenir.
- Sinir hasarı (nöropati): El ve ayaklarda uyuşma, yanma, ağrı ya da his kaybı yapar. Sindirim, idrar ve cinsel işlevleri de etkileyebilir.
- Kalp ve damar hastalıkları: Diyabet damar sertliği, kalp krizi ve inme riskini artırır. Göğüs ağrısı, ani konuşma bozukluğu, yüz kayması ya da kol zayıflığı acil durumdur.
- Diyabetik ayak: His kaybı ve damar tıkanıklığı nedeniyle küçük yaralar fark edilmeden büyüyebilir, enfeksiyon ve nadiren amputasyon gerekebilir. Ayaklar her gün kontrol edilmeli, rahat ayakkabı giyilmeli, çıplak ayakla dolaşılmamalıdır. Yara, kızarıklık, şişlik ya da akıntıda gecikmeden doktora başvurulmalıdır.
- Enfeksiyonlar: Cilt, diş eti, idrar yolu ve mantar enfeksiyonları daha sık görülebilir.
- Ruh sağlığı: Diyabetli kişilerde depresyon ve diyabet kaynaklı yorgunluk (diyabet stresi) daha sık görülür; depresyon şeker kontrolünü de bozabilir. Uzun süren isteksizlik, mutsuzluk ya da kaygı durumunda doktorunuzla konuşun.
Gebelikte Riskler
Kontrolsüz diyabet düşük, erken doğum, iri bebek, doğum komplikasyonları ve bebekte doğumsal sorun riskini artırır. Gebelik öncesi ve sırasında yakın takip bu riskleri azaltır.
Nasıl Önlenir
Tip 1 diyabet şu an için önlenememektedir. Tip 2 diyabet ise, özellikle riskli kişilerde, yaşam tarzı değişiklikleriyle önlenebilir ya da geciktirilebilir. Prediyabetli kişilerde yapılan çalışmalar, %5-7 kilo kaybı ve haftada 150 dakika düzenli hareketle diyabet riskinin yaklaşık yarı yarıya azaltılabildiğini göstermiştir.
Beslenme
- Sebze, baklagil, tam tahıl ve lifli besinleri artırın.
- Şekerli içecekler, meyve suyu, tatlı, hamur işleri ve paketli, işlenmiş gıdaları sınırlayın.
- Porsiyonları kontrol edin ve yağlı, kızartılmış besinleri azaltın; zeytinyağı gibi doymamış yağları tercih edin.
- Aşırı kısıtlayıcı ve hızlı kilo verdiren diyetlerden kaçının; kademeli kilo kaybı hedefleyin.
- Kişiye özel plan için diyetisyenle çalışın.
Hareket ve Kilo Kontrolü
Haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş, bisiklet ya da yüzme gibi orta şiddette egzersiz hedefleyin. Uzun süre oturmaktan kaçının ve gün içinde kısa aralarla hareket edin. Fazla kiloluysanız vücut ağırlığının %5-7'sini vermek anlamlı yarar sağlar.
Diğer Önlemler
- Sigarayı bırakın, alkolü sınırlayın.
- Düzenli uyuyun ve uyku apnesi belirtileri varsa değerlendirme yaptırın.
- Tansiyon ve kolesterolünüzü kontrol altında tutun.
- Risk faktörleriniz varsa (ailede diyabet, fazla kilo, gebelik diyabeti öyküsü) düzenli kan şekeri taraması yaptırın. Prediyabet saptanırsa yılda en az bir kez kontrol önerilir.
- Gebelik diyabeti geçirdiyseniz doğum sonrası ve sonraki yıllarda düzenli şeker kontrolü yaptırın.
BCG ve Diğer Önleyici Yöntemler
BCG aşısının Tip 1 diyabete etkisi bazı araştırmalarda incelenmektedir; ancak bu aşı diyabeti önlemek ya da tedavi etmek amacıyla önerilmemektedir ve kanıtlar henüz yetersizdir. Yeşil çay ya da bitkisel ürünlerin diyabeti önlediğine dair güçlü bilimsel kanıt yoktur; kullanmadan önce doktorunuza danışın.
Hastalığınız varsa ilaçlarınızı doktorunuza danışmadan değiştirmeyin ya da bırakmayın.
Tedavi Seçenekleri
İlgili tedaviler
Sık Sorulan Sorular
Diyabet nedir ve kaç türü vardır?
Diyabet, insülin hormonunun yetersiz üretilmesi ya da etkisini gösterememesi nedeniyle kan şekerinin yüksek seyrettiği kronik bir hastalıktır. En sık görülen türler Tip 1 diyabet, Tip 2 diyabet ve gebelik diyabetidir. MODY ve LADA gibi daha seyrek türler ile ilaçlara ve pankreas hastalıklarına bağlı ikincil diyabet de vardır.
Diyabetin ilk belirtileri nelerdir?
En sık belirtiler aşırı susama, ağız kuruluğu, sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı, halsizlik ve bulanık görmedir. Yaralar geç iyileşebilir ve enfeksiyonlar sık görülebilir. Tip 2 diyabet yıllarca belirti vermeyebilir; bu yüzden riskli kişiler belirti olmasa da kan şekeri taraması yaptırmalıdır.
Diyabet tanısı nasıl konur?
Tanı açlık kan şekeri, HbA1c ya da şeker yükleme testi ile konur. Açlık kan şekeri 126 mg/dl ve üzeri, HbA1c %6,5 ve üzeri ya da yükleme testinin 2. saatinde 200 mg/dl ve üzeri değerler diyabet tanısı koydurur. Belirti yoksa genellikle farklı bir günde yapılan ikinci testle doğrulama gerekir. Sonuçları değerlendirmek ve kesin tanıyı koymak doktorun görevidir.
Diyabet tanısı konulan herkes insülin kullanmak zorunda mıdır?
Hayır. Tip 1 diyabette insülin yaşamsaldır ve yaşam boyu gerekir. Tip 2 diyabette ise tedaviye çoğunlukla beslenme, hareket ve ağızdan ilaçlarla başlanır; insülin kan şekeri hedefe inmediğinde ya da hastalık ilerlediğinde eklenir. İnsülin hap olarak değil, enjeksiyonla ya da pompayla verilir. İnsülin dozunu doktora danışmadan değiştirmeyin ya da bırakmayın.
Şeker hastalığı şüphesiyle hangi bölüme gidilir?
Aile hekimi, dahiliye (iç hastalıkları) ya da endokrinoloji uzmanı tanı ve takibi yapar. Çocuklarda çocuk endokrinolojisi, gebelikte kadın doğum uzmanı ve endokrinoloji birlikte ilgilenir. Aşırı susama, bilinç bulanıklığı, sürekli kusma ya da nefeste meyve kokusu varsa doğrudan acile başvurulmalıdır.
Tip 1 ve Tip 2 diyabet arasındaki fark nedir?
Tip 1 diyabette bağışıklık sistemi insülin üreten hücreleri yok eder ve vücut neredeyse hiç insülin üretemez. Genellikle çocuk ve gençlerde ani başlar ve yaşam boyu insülin gerekir. Tip 2 diyabette ise vücut insüline yeterince yanıt vermez ve zamanla insülin üretimi de yetersiz kalır. Daha çok yetişkinlerde, yavaş ilerler ve yaşam tarzı, ilaç ve gerekirse insülinle tedavi edilir.
Kilo ile diyabet arasında nasıl bir ilişki vardır?
Fazla kilo, özellikle karın çevresindeki yağlanma insülin direncini artırır ve Tip 2 diyabet riskini yükseltir. Yani diyabet obeziteye değil, obezite diyabet riskine katkıda bulunur. Ancak her kilolu kişi diyabet olmaz ve zayıf kişilerde de Tip 2 diyabet görülebilir. Vücut ağırlığının %5-7'sini vermek kan şekeri kontrolünü ve riski olumlu etkiler.
Diyabetli biri nasıl beslenmelidir?
Herkese uyan tek bir diyet yoktur. Genel olarak sebze, baklagil, tam tahıl ve lifli besinler artırılır; şekerli içecekler, tatlılar ve işlenmiş gıdalar sınırlandırılır. Karbonhidratlar tamamen yasaklanmaz, miktarı ve dağılımı ayarlanır. İnsülin ya da kan şekerini düşürebilen ilaçlar kullanıyorsanız öğünlerinizi ilaç zamanlamasıyla uyumlu planlamanız gerekir. Kişisel plan için diyetisyen ve doktorunuzla çalışın.
Diyabetli kişiler hangi sporları yapabilir?
Tempolu yürüyüş, bisiklet, yüzme ve direnç egzersizleri uygundur; hedef haftada en az 150 dakikadır. İnsülin ya da düşük şeker yapabilen ilaç kullananlar egzersiz öncesi ve sonrası kan şekerlerini ölçmeli, yanlarında hızlı etkili şeker bulundurmalıdır. Ayak yarası, göz ya da kalp sorunu varsa uygun egzersiz türü için önce doktora danışılmalıdır.
Diyabetli biri araç kullanabilir mi?
Evet, kan şekeri kontrol altında olan diyabetli kişiler araç kullanabilir. İnsülin ya da düşük şekere yol açabilen ilaç kullananlar sürüş öncesi şekerlerini ölçmeli, değer düşükse (örneğin 70 mg/dl altında) önce düzeltmeli ve sonra yola çıkmalıdır. Uzun yolda araya mola verip şeker ölçmek ve yanınızda hızlı etkili şeker bulundurmak güvenlidir. Sürüş sırasında düşük şeker belirtisi hissederseniz güvenli bir yerde durup müdahale edin.
Düşük kan şekeri (hipoglisemi) olursa ne yapmalıyım?
Kan şekeri 70 mg/dl'nin altına düştüğünde ya da titreme, terleme, çarpıntı, açlık ve bulanıklık hissedildiğinde, bilinç açıksa yaklaşık 15 gram hızlı emilen karbonhidrat (glukoz tableti, yarım su bardağı meyve suyu) alınır ve 15 dakika sonra ölçüm tekrarlanır. Bilinç bulanıksa ya da kişi yutamıyorsa ağızdan bir şey verilmemeli ve 112 aranmalıdır. Tekrarlayan düşük şekerler için doktorunuzla ilaç dozlarını gözden geçirin.
Diyabetli kişiler alkol ve sigara kullanabilir mi?
Sigara diyabetli kişilerde kalp, damar, böbrek ve sinir hasarı riskini daha da artırır; bırakılması önerilir. Alkol karaciğerin glukoz üretimini baskılayarak özellikle insülin ya da bazı ilaçlarla birlikte ağır hipoglisemiye yol açabilir. Alkol alacaksanız çok az miktarda ve yemekle birlikte olmalı, gece ve ertesi gün şeker takibine dikkat edilmeli ve insülin dozunuzu doktorunuza danışmadan değiştirmemelisiniz.
Diyabetin komplikasyonları önlenebilir mi?
Büyük ölçüde azaltılabilir. Kan şekeri, tansiyon ve kolesterolün hedef aralıkta tutulması, sigaranın bırakılması, düzenli HbA1c takibi, yılda bir göz dibi, böbrek ve ayak muayenesi komplikasyon riskini belirgin düşürür. Diyabetik ayak için günlük ayak kontrolü, uygun ayakkabı ve yaraların gecikmeden tedavisi önemlidir. Risk sıfırlanamaz ama erken önlemlerle ciddi sonuçların çoğu engellenebilir.
Diyabetik ketoasidoz nedir, ne zaman acile gidilir?
Diyabetik ketoasidoz, özellikle Tip 1 diyabette insülin eksikliği nedeniyle kanda ketonların birikmesiyle ortaya çıkan acil bir durumdur. Aşırı susama, sık idrar, bulantı, kusma, karın ağrısı, meyve kokulu nefes, hızlı nefes alma ve halsizlik görülürse beklemeden acile başvurulmalıdır. Hasta olduğunuz günlerde şekeriniz yüksekse ve belirtiler varsa doktorunuz keton bakmanızı isteyebilir.
Prediyabet (gizli şeker) nedir ve diyabete dönüşür mü?
Prediyabet, kan şekerinin normalden yüksek ama diyabet düzeyinin altında olduğu durumdur (açlık 100-125 mg/dl, HbA1c %5,7-6,4 gibi). Bir kısmı zamanla Tip 2 diyabete ilerler, ama herkes ilerlemez. Kilonun %5-7 azaltılması ve haftada en az 150 dakika hareket riski belirgin azaltır. Doktorunuz gerekirse ilaç da önerebilir ve en az yılda bir kontrol önerilir.
Gebelik diyabetinden sonra Tip 2 diyabet riski devam eder mi?
Gebelik diyabeti çoğu kadında doğumdan sonra düzelir, ancak sonraki yıllarda Tip 2 diyabet riski artar. Doğumdan yaklaşık 4-12 hafta sonra şeker yükleme testiyle kontrol önerilir ve sonrasında düzenli aralıklarla (en az 1-3 yılda bir) tarama yapılmalıdır. Sağlıklı kilo, düzenli hareket ve dengeli beslenme riski azaltır.
Diyabetli biri ayaklarını nasıl korumalıdır?
Ayaklar her gün yara, çatlak, kızarıklık ve şişlik açısından kontrol edilmeli, yıkandıktan sonra parmak araları da dahil iyice kurulanmalıdır. Çıplak ayakla dolaşılmamalı, rahat ve dikişsiz ayakkabı giyilmeli, tırnaklar düz kesilmelidir. Yara, irin, siyah renk değişimi ya da ateş olursa vakit kaybetmeden doktora başvurulmalıdır.
Diyabet bulaşıcı mıdır, kalıtsal mıdır?
Diyabet bulaşıcı değildir; kan alışverişi, birlikte yemek yeme ya da temasla geçmez. Ancak genetik yatkınlık rol oynar: ailede diyabet olması özellikle Tip 2 ve MODY riskini artırır. Genetik yatkınlık olması kesin diyabet olacağınız anlamına gelmez; kilo ve hareket gibi yaşam tarzı etkenleri önemlidir.
Diyabette bitkisel yöntemler kullanılabilir mi?
Bitkisel ürünlerin ve takviyelerin kan şekerini kontrol ettiğine dair bilimsel kanıt sınırlıdır ve bazıları diyabet ilaçlarıyla etkileşebilir ya da kan şekerini beklenmedik düşürebilir. Bu ürünler diyabet tedavisinin yerine geçmez. Kullanmadan önce mutlaka doktorunuza danışın ve ilaçlarınızı kendi başınıza bırakmayın.
Şeker hastalığı tamamen tedavi edilebilir mi, metabolik cerrahi kalıcı çözüm müdür?
Diyabet kronik bir hastalıktır ve çoğu hastada ömür boyu takip gerekir. Tip 2 diyabette kilo kaybı ya da obezitesi olan seçilmiş hastalarda metabolik cerrahi sonrası kan şekeri ilaçsız normale dönebilir (remisyon), ancak bu hastalığın yok olduğu anlamına gelmez ve bir kısmında hastalık tekrar edebilir. Tip 1 diyabette bu ameliyatlar uygulanmaz; pankreas ya da ada hücresi nakli yalnızca çok seçilmiş hastalarda ve ömür boyu bağışıklık baskılayıcı ilaçlarla düşünülür.
Kaynaklar
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Type 2 diabetes
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Type 1 diabetes
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Diabetes
- Cleveland Clinic. Diabetes: What It Is, Causes, Symptoms, Treatment & Types
- Klinik Tıp Bilimleri (DergiPark). Tip 2 Diyabette Güncel FarmakolojikTedavi Algoritması
- Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi (DergiPark). Diyabetin Komplikasyonları