Kolera Hastalığı
Kolera, Vibrio cholerae bakterisinin kirli su ve yiyecekle ağızdan alınmasıyla gelişen, şiddetli sulu ishal ve hızlı sıvı kaybıyla seyredebilen bir bağırsak enfeksiyonudur. Zamanında sıvı tedavisi ve gerektiğinde antibiyotikle çoğu hasta iyileşir.

Özet
Kolera, ince bağırsağı tutan bakteriyel bir enfeksiyondur. Etkeni Vibrio cholerae bakterisidir. Bakteri, dışkıyla kirlenmiş su ya da yiyeceklerle ağızdan alınır. Enfekte kişilerin çoğunda belirti hiç olmaz ya da hafif ishal görülür; bir bölümünde ise bol, sulu ve pirinç suyu görünümlü ishal ile kusma gelişir ve kısa sürede ağır sıvı kaybına yol açabilir.
Kolera yıllardır temiz su ve kanalizasyon altyapısının yetersiz olduğu bölgelerde, savaş, afet ve mülteci kamplarında salgınlar yapmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü her yıl dünya genelinde yaklaşık 1,3 ile 4 milyon vaka ve on binlerce ölüm olduğunu tahmin eder. Türkiye gibi altyapısı gelişmiş ülkelerde salgın beklenmez; ancak 1970 Sağmalcılar salgını gibi geçmiş örnekler vardır ve seyahatle gelen tek tük vakalar mümkündür.
Kolera iyi bir tedaviyle genellikle kolay yönetilen bir hastalıktır. Tedavinin temeli kaybedilen sıvı ve tuzların yerine konmasıdır; orta ve ağır olgularda antibiyotik de eklenir. Tedavi edilmezse ağır dehidrasyon, şok ve ölüm görülebileceği için belirtiler fark edildiğinde gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Hakkında
Koleranın Kısa Tarihi
Kolera tarih boyunca büyük salgınlar yapmıştır. 19. yüzyılda Hindistan'ın Ganj bölgesinden dünyaya yayılan salgınlar (pandemiler) Avrupa'yı ve Osmanlı topraklarını da etkilemiştir. İngiliz hekim John Snow, 1854 Londra salgınında vakaların belirli bir su pompasının çevresinde toplandığını göstererek hastalığın su yoluyla yayıldığını ortaya koymuş, bu çalışma halk sağlığının temellerinden biri olmuştur. Etken bakteri ise daha sonra tanımlanmıştır.
Bakteri Nerede Yaşar ve Nasıl Bulaşır?
Vibrio cholerae kıyı ve acı sularda doğal olarak bulunabilir. İnsana en sık dışkıyla kirlenmiş içme suyu, buz ve bu suyla yıkanmış ya da pişirilmemiş yiyecekler yoluyla geçer. Az pişmiş veya çiğ kabuklu deniz ürünleri de kaynak olabilir. Doğrudan insandan insana geçiş nadirdir; ancak hasta kişinin dışkısıyla kirlenen eller, tuvalet ve yüzeyler aracılığıyla aile içinde bulaşma olabilir. Isıya duyarlı olduğu için iyi pişirme ve kaynatma bakteriyi öldürür.
Hastalık Nasıl Gelişir?
Bakteri mideden geçerek ince bağırsağa yerleşir ve kolera toksini üretir. Bu toksin bağırsak hücrelerinden su ve tuz (klor, sodyum, potasyum, bikarbonat) salınımını aşırı artırır. Ortaya çıkan ishal çok bol ve sulu olduğu için kısa sürede ciddi sıvı ve elektrolit kaybı olur. Kuluçka süresi birkaç saat ile 5 gün arasındadır, çoğunlukla 1-3 gündür. Bakteri kana geçmez.
Tedavi Seçenekleri
- Oral rehidrasyon solüsyonu (ORS): Koleranın ana tedavisidir. Eczanelerde bulunan hazır toz, temiz suyla paket üzerindeki talimata göre karıştırılır ve ishal süresince küçük, sık yudumlarla içilir. Yalnız su içmek kaybedilen tuzları yerine koymaz.
- Damardan sıvı: Ağır dehidrasyon, sürekli kusma, bilinç bulanıklığı ya da şokta hastanede damar yoluyla sıvı verilir. Böyle bir hasta hastaneye ulaştırılmalıdır.
- Antibiyotik: Orta ve ağır olgularda ishalin süresini ve bakterinin dışkıyla atılmasını kısaltmak için sıvı tedavisine eklenir. Seçim yaşa, gebeliğe ve bölgedeki direnç durumuna göre doktor tarafından yapılır; çoğu zaman tek doz ya da kısa kürdür. Antibiyotiği doktora danışmadan kullanmayın.
- Çinko (çocuklarda): Çocuklarda ishal tedavisinde ORS ile birlikte çinko desteği doktor önerisiyle kullanılabilir.
- İshal kesici ilaçlar: Kolerada önerilmez; asıl tedavi sıvı yerine koymaktır.
Çoğu hasta tedaviyle birkaç gün içinde düzelir. Hasta kişi iyileşme sürecinde de dışkısıyla bakteri saçabilir, bu yüzden el yıkama ve tuvalet hijyeni önemlidir. Kolera bildirimi zorunlu hastalıklar arasındadır ve sağlık kuruluşlarınca ilgili makamlara bildirilir.
Türkiye'de Kolera
Günümüzde Türkiye'de yerleşik bir kolera salgını beklenmemektedir. 1970 yılında İstanbul Sağmalcılar'da yaklaşık 1500 kişinin hastalandığı ve 52 kişinin öldüğü bir salgın yaşanmıştır. Bugün olası vakalar, genellikle kolera görülen bir bölgeden dönen yolcularda ortaya çıkar.
Nedenleri
Koleranın nedeni Vibrio cholerae bakterisinin ağızdan alınmasıdır. Her enfekte kişide hastalık gelişmez; bakteri miktarı, mide asidi ve kişinin bağışıklığı belirleyici olur.
Bakterinin Alınma Yolları
- Kirli içme suyu: Dışkıyla ya da kanalizasyonla kirlenmiş kuyu, nehir ve şebeke suyu ana kaynaktır. Aynı su ile yapılan buz da riskli olabilir.
- Kirli suyla yıkanmış ya da sulanmış gıdalar: Yıkanmamış sebze ve meyveler, kirli suyla sulanmış ürünler.
- Çiğ ya da az pişmiş deniz ürünleri: Özellikle kıyı sularından toplanan kabuklu deniz ürünleri.
- Enfekte kişinin elleri ve dışkısı: Hasta kişinin dışkısıyla kirlenen eller, tuvalet ve ortak yüzeyler.
Salgınları Kolaylaştıran Koşullar
Temiz su ve kanalizasyon altyapısının yetersiz olduğu bölgeler, savaş, deprem ve sel gibi afetler, kalabalık yerleşimler ve mülteci kampları koleranın yayılmasını kolaylaştırır. Çocukluk çağı ve yetersiz beslenme hastalığın ağır seyretmesine katkıda bulunur.
Toksin Nasıl Hasta Eder?
Bakteri ince bağırsakta toksin üretir. Bu toksin bağırsak hücrelerinin tuz ve su salgılamasını aşırı artırır; sonuç, bol ve sulu ishaldir. Kolera belirtilerinin hemen tamamı bu sıvı ve elektrolit kaybından kaynaklanır.
Belirtileri
Enfekte kişilerin çoğunda belirti hiç görülmez ya da hafif ishal olur. Belirtiler genellikle bakterinin alınmasından birkaç saat ile 5 gün içinde, çoğunlukla 1-3 günde başlar.
Tipik Belirtiler
- Bol, sulu ishal: Ani başlar, kansızdır ve pirinç suyu gibi bulanık, soluk görünebilir. Ağır olgularda saatte yaklaşık bir litreye varan sıvı kaybı görülebilir.
- Kusma: Çoğunlukla hastalığın başında görülür ve kısa süre sürer.
- Karın rahatsızlığı: Hafif karın ağrısı ve bulantı olabilir. Ateş genellikle yoktur ya da hafiftir.
- Kas krampları: Özellikle bacaklarda, tuz kaybına bağlıdır.
Dehidrasyon Belirtileri
- Şiddetli susuzluk, ağız ve dil kuruluğu
- Gözlerde çökme, ciltte elastikiyet kaybı
- İdrarın azalması ya da hiç yapılamaması
- Hızlı nabız, düşük tansiyon, baş dönmesi
- Halsizlik, uyku hali, bilinç bulanıklığı
- Çocuklarda ağlarken gözyaşı olmaması, çökük tepe yumuşak bölgesi
Ne Zaman Doktora ya da Acile Başvurmalı?
Kolera görülen bir bölgeden döndükten sonra şiddetli sulu ishal ve kusma başlarsa, özellikle dehidrasyon belirtileri varsa hemen sağlık kuruluşuna başvurun ve yakın zamanda yaptığınız seyahati söyleyin. Aşağıdaki durumlarda gecikmeden acil servise gidin ya da 112'yi arayın:
- Çok sık ve bol sulu ishal ile sıvıların içilememesi
- İdrarın çok azalması, baş dönmesi, bayılma, bilinç bulanıklığı
- Bebek ya da küçük çocukta sulu ishal ve kusma
- Nöbet geçirme ya da ağır halsizlik
Bu arada ORS ile sıvı almaya devam edin. Ağır dehidrasyon hızla ilerleyebilir, bu nedenle bekleyip izlemek yerine başvurmak önemlidir.
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Koleradan, belirtilere ve yakın zamanda kolera görülen bölgeye seyahat ya da salgın öyküsüne dayanılarak şüphelenilir. Salgın bölgelerinde ya da çok tipik olgularda tedavi laboratuvar sonucunu beklemeden başlanabilir, çünkü sıvı kaybı hızlı ilerler.
Kesin Tanı Testleri
- Dışkı ya da rektal sürüntü kültürü: Vibrio cholerae bakterisinin üretilmesi altın standarttır.
- Hızlı tanı testleri: Özellikle salgın bölgelerinde dışkıdaki bakteri antijenlerini kısa sürede gösterebilir; kesin doğrulama için kültür gerekebilir.
- PCR: Bakterinin ve toksin genlerinin gösterilmesi için laboratuvarlarda kullanılır.
Durumu Değerlendiren Ek Testler
Ağır olgularda kan şekeri, kan elektrolitleri (sodyum, potasyum, bikarbonat), böbrek fonksiyonları ve kan gazı bakılır; bu testler dehidrasyon, asit-baz bozukluğu ve böbrek etkilenmesini göstermek için kullanılır.
Ayırıcı Tanı
Kolera belirtileri diğer bakteriyel ve viral gastroenteritlerle, toksin ilişkili ishallerle karışabilir. Ayırt edici özellik, kansız ve çok bol sulu ishaldir; ancak kesin tanı laboratuvarla konur. Kolera bildirimi zorunlu hastalıklardandır; tanı konan ya da şüphelenilen olgular sağlık otoritelerine bildirilir.
Risk Faktörleri
Koleranın ana risk faktörü kirli suya ve sanitasyon eksikliğine maruz kalmaktır. Aşağıdaki durumlar hem enfeksiyon kapma hem de hastalığın ağır geçme olasılığını artırabilir.
Çevresel Risk Faktörleri
- Güvenli içme suyuna ve kanalizasyon sistemine erişimin olmaması
- Savaş, deprem ve sel gibi altyapıyı bozan durumlar; kalabalık yerleşim ve mülteci kampları
- Kolera görülen bölgelere seyahat, özellikle tıbbi hizmetten uzak yerlerde uzun kalmak
- Çiğ ya da az pişmiş kabuklu deniz ürünleri tüketmek
- Kolera hastasıyla aynı evde yaşamak ve el hijyeninin yetersiz olması
Kişisel Risk Faktörleri
- Mide asidinin azlığı: Mide asidi bakteriyi öldüren bir bariyerdir; antasit ya da mide asidi baskılayıcı ilaç kullananlarda, mide ameliyatı geçirenlerde ve bazı mide hastalıklarında risk artabilir.
- Yaş: Küçük çocuklarda ve yaşlılarda dehidrasyon daha hızlı ve tehlikeli seyreder.
- Yetersiz beslenme ve bağışıklık sorunları: Hastalık daha ağır seyredebilir.
- O kan grubu: Bazı araştırmalar bu kan grubunda daha ağır hastalık riski bildirmiştir.
Seyahat öncesi gidilecek bölgedeki risk durumunu ve alınacak önlemleri bir hekim ya da seyahat sağlığı biriminden öğrenmek yararlıdır.
Komplikasyonları
Koleranın komplikasyonları büyük ölçüde sıvı ve tuz kaybından kaynaklanır. Zamanında sıvı tedavisi alan hastalarda ağır sonuçlar nadirdir; tedavi gecikirse hastalık ciddi seyredebilir.
Olası Komplikasyonlar
- Ağır dehidrasyon ve hipovolemik şok: Damar içi sıvı hacminin azalması tansiyon düşüklüğü, hızlı nabız ve organlara yetersiz kan gitmesine yol açar. Tedavi edilmezse yaşamı tehdit eder.
- Elektrolit bozuklukları: Potasyum düşüklüğü kas güçsüzlüğü, krampları ve kalp ritmi bozukluklarına neden olabilir.
- Metabolik asidoz: Bikarbonat kaybı kanın asidik olmasına yol açar; hızlı ve derin solunum, bulantı, bilinç bulanıklığı görülebilir.
- Akut böbrek hasarı: Sıvı kaybı böbreklere kan gitmesini azaltır; zamanında düzeltilmezse böbrek yetmezliği gelişebilir.
- Hipoglisemi (düşük kan şekeri): Özellikle çocuklarda görülür ve bilinç bozukluğu ile nöbete yol açabilir.
- Gebelikte riskler: Ağır dehidrasyon gebelikte düşük ve ölü doğum riskini artırabilir.
Acil Durumlar
Bilinç bulanıklığı, bayılma, nöbet, idrar yapamama, çok hızlı nabız ya da çocukta yutamama ve çökük tepe yumuşak bölge gibi bulgular acil müdahale gerektirir; 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Hastaneye ulaşana kadar ORS ile sıvı vermeye devam edin.
Nasıl Önlenir
Kolera güvenli su, hijyen ve gıda önlemleriyle büyük ölçüde önlenebilir. Bu önlemler kolera aşısının varlığında da gereklidir.
Güvenli Su ve Gıda
- Kolera görülen bölgelerde yalnızca şişelenmiş, kaynatılmış ya da güvenilir biçimde arıtılmış su kullanın; kaynatılırken suyun kaynama noktasına gelmesi ve kısa süre kaynaması yeterlidir. Soğuduktan sonra temiz bir kapta saklayın.
- Diş fırçalama, bulaşık yıkama ve buz yapımında da güvenli su kullanın; kaynağı belirsiz buzdan kaçının.
- Yiyecekleri iyice pişirin ve sıcak tüketin. Çiğ ya da az pişmiş deniz ürünlerinden, yıkanmamış ya da soyulmamış çiğ sebze ve meyvelerden kaçının.
El ve Çevre Hijyeni
- Tuvaletten sonra, yemekten önce, yiyecek hazırlamadan önce ve hasta bakımından sonra ellerinizi sabun ve temiz suyla yıkayın.
- Evde hasta varsa tuvalet ve yüzeyleri temizleyin, hastanın kullandığı eşyaları ayrı tutun.
Kolera Aşısı
Ağızdan alınan kolera aşıları vardır. NHS, yetişkinlerde iki dozun (1-6 hafta arayla) 2 yıla kadar koruma sağlayabildiğini belirtir; farklı aşıların doz sayısı ve koruma süresi değişir. Aşı, salgın bölgesinde uzun süre kalacak, yardım çalışanı olarak gidecek ya da tıbbi hizmetten uzak yerlere seyahat edecek kişiler için düşünülür; çoğu seyahatçi için gerekmez. Aşı tam koruma sağlamaz ve güvenli su ile hijyen önlemlerinin yerini almaz. Gebelik, antibiyotik ya da sıtma ilacı kullanımı gibi durumlar aşı kararını etkileyebilir; seyahat sağlığı birimine ya da doktora danışın.
Seyahat ve Toplumsal Önlemler
Kolera görülen bölgeden dönüp ishal başlarsa hekime seyahat öyküsünü söyleyin. Toplum düzeyinde güvenli su, kanalizasyon ve hijyen eğitimi koleranın en etkili önlenme yoludur.
Tedavi Seçenekleri
İlgili tedaviler
Sık Sorulan Sorular
Kolera nedir?
Kolera, Vibrio cholerae bakterisinin kirli su ya da yiyecekle ağızdan alınmasıyla gelişen bir ince bağırsak enfeksiyonudur. En belirgin bulgusu bol, sulu, pirinç suyu görünümlü ishaldir. Sıvı kaybı hızlı olabileceği için tedavi edilmezse yaşamı tehdit eder; zamanında sıvı tedavisiyle çoğu hasta iyileşir.
Kolera hastalığı ölüme neden olur mu?
Tedavi edilmeyen ağır kolera saatler içinde ağır dehidrasyona, şoka ve ölüme yol açabilir. Zamanında oral ya da damardan sıvı tedavisi alan hastalarda ölüm nadirdir. Sağlık hizmetine ulaşımın kısıtlı olduğu bölgelerde ölümler hâlâ görülmektedir.
Kolera nasıl bulaşır? İnsandan insana geçer mi?
En sık yol, dışkıyla kirlenmiş su ve yiyecektir. Doğrudan insandan insana geçiş nadirdir; ancak hasta kişinin dışkısıyla kirlenen eller, tuvalet ve yüzeyler yoluyla aile içinde bulaşma olabilir. Bu yüzden hasta bakımında el hijyenine dikkat edilmelidir.
Kolera hangi belirtilerle başlar ve ne zaman doktora gitmeliyim?
Çoğu kişide belirti hiç olmaz ya da hafif ishal görülür. Ağır olgularda aniden başlayan, pirinç suyu görünümlü bol sulu ishal, kusma, bacak krampları ve şiddetli susuzluk gelişir. Kolera görülen bir bölgeden döndükten sonra sık ve sulu ishal yanında ağız kuruluğu, gözlerde çökme, idrarın azalması, baş dönmesi veya bilinç bulanıklığı varsa hemen acil servise başvurun.
Kolera hangi bölgelerde görülür?
Kolera temiz su ve kanalizasyon altyapısının yetersiz olduğu bölgelerde, özellikle Afrika ve Güney Asya'nın bazı bölgelerinde, Haiti ve Yemen gibi kriz yaşayan ülkelerde görülür. Savaş, afet ve mülteci kampları salgın riskini artırır. Türkiye'de günümüzde yerleşik salgın beklenmez, ancak yurt dışından gelen vakalar olabilir.
Kolera Türkiye'de görülür mü?
Türkiye'de 1970 yılında İstanbul Sağmalcılar'da yaklaşık 1500 kişinin hastalandığı bir kolera salgını yaşanmıştır. Günümüzde altyapı iyileştiği için yerleşik salgın beklenmez; seyahatle gelen tek tük vakalar olabilir. Kolera bildirimi zorunlu bir hastalıktır.
Koleranın tanısı nasıl konur?
Doktor belirtileri ve seyahat öyküsünü değerlendirir; tanı, dışkı ya da rektal sürüntü örneğinde Vibrio cholerae bakterisinin gösterilmesiyle (kültür, hızlı test veya PCR) doğrulanır. Tedavi laboratuvar sonucunu beklemeden başlanabilir, çünkü sıvı kaybı hızlı ilerler. Şüpheli olgular sağlık otoritelerine bildirilir.
Kolera evde tedavi edilebilir mi?
Hafif olgularda ORS ile ev ortamında sıvı tedavisi yapılabilir, ancak bu bir doktorun kolera şüphesini değerlendirmesinin ardından olmalıdır. Sürekli kusma, çok sık ishal, bilinç bulanıklığı, idrar azlığı ya da bebek ve çocuklarda hastane başvurusu gerekir. Antibiyotik kullanımı da doktor kararıyla olmalıdır.
Kolerada ORS (oral rehidrasyon solüsyonu) nasıl kullanılır?
ORS, kaybedilen su ve tuzları yerine koyan hazır bir tozdur ve eczanelerden temin edilir. Paketteki talimata göre temiz suyla karıştırılır ve ishal boyunca küçük yudumlarla sık sık içilir. Ağır dehidrasyon, sürekli kusma veya bilinç bulanıklığında ağızdan sıvı yetmez, damar yoluyla sıvı verilmesi gerekir ve hastaneye gidilmelidir.
Kolera için hangi antibiyotikler kullanılır?
Antibiyotikler orta ve ağır olgularda ishalin süresini ve bakterinin dışkıyla atılmasını kısaltmak için sıvı tedavisine eklenir. Seçim yaşa, gebeliğe ve bölgedeki direnç durumuna göre doktor tarafından yapılır. Kendi başınıza antibiyotik başlamayın.
Kolera tedavisi ne kadar sürer?
Doğru sıvı tedavisiyle ishal genellikle birkaç gün içinde azalır. Antibiyotik çoğu zaman tek doz ya da kısa bir kürdür. İyileşme sonrasında da bakteri dışkıyla bir süre atılabileceğinden el ve tuvalet hijyenine dikkat edilmelidir.
Kolera hastalarına nasıl yaklaşılmalıdır?
Hasta bakımı sırasında eller sabun ve suyla sık yıkanmalı, hastanın dışkı ve kusmuğuyla temas eden yüzeyler temizlenmeli ve ortak eşyalar ayrı tutulmalıdır. Hastanın sıvı alması desteklenmelidir. Gerekli durumlarda hasta sağlık kuruluşunda izole edilir. Bu önlemler bakımla ilgilenen kişileri korur.
Kolera aşısı kimlere önerilir?
Ağızdan alınan kolera aşısı, salgın görülen bölgelerde uzun süre kalacak, yardım çalışanı olarak gidecek ya da tıbbi hizmetten uzak yerlere seyahat edecek kişiler için düşünülür. Seyahatçilerin çoğunda risk çok düşüktür ve aşı gerekmeyebilir. Aşı güvenli su ve hijyen önlemlerinin yerine geçmez; seyahatten önce seyahat sağlığı birimine danışın.
Kolera tedavisinde kullanılan ilaçların yan etkileri nelerdir?
ORS genellikle iyi tolere edilir; bazı kişilerde bulantı olabilir. Antibiyotikler bulantı, karın ağrısı, ishal ya da alerjik reaksiyon yapabilir. Her ilaç yaşa ve gebeliğe göre seçildiği için kullanımı doktor belirlemelidir.
Gebe hastaya tedavi nasıl uygulanır?
Gebelikte kolera ağır dehidrasyon nedeniyle anne ve bebek için risk taşır, bu yüzden sıvı tedavisi hızla başlanmalıdır. Antibiyotik seçimi gebeliğe uygun olarak doktor tarafından yapılır; bazı antibiyotikler gebelikte kullanılmaz. Gebe bir kadında sulu ishal ve kusma varsa gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurun.
Kolera hangi yaş gruplarında görülür ve çocuklarda daha mı ağırdır?
Her yaşta görülebilir. Küçük çocuklar ve bebekler sıvı kaybına daha az dayanır, daha çabuk dehidrate olur ve kan şekeri düşmesi gibi ek sorunlar yaşayabilir. Çocukta sulu ishal ve kusma varsa gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalı, bu arada ORS ile sıvı verilmeye devam edilmelidir.
Kolera hastalığı nasıl fark edilir?
Kolera çok bol, sulu ve genellikle kansız, pirinç suyu görünümlü ishal ile fark edilir; kusma ve kas krampları eşlik edebilir. Ancak benzer belirtileri başka bağırsak enfeksiyonları da yapabilir, bu yüzden kesin tanı için dışkı testi gerekir. Kolera bölgelerinden dönen kişilerde bu belirtiler ciddiye alınmalıdır.
Kolera olduktan sonra tekrar kolera olunur mu?
Enfeksiyon geçirmek belirli bir süre koruma sağlayabilir, ancak bu koruma kişiden kişiye değişir ve ömür boyu olmayabilir. Bu nedenle daha önce kolera geçirmiş olmak, güvenli su ve hijyen önlemlerinin gereksiz olduğu anlamına gelmez.
Kolera bakteri mi, mantar mı hastalığıdır?
Kolera bir bakteri enfeksiyonudur, mantar hastalığı değildir. Etken Vibrio cholerae bakterisidir ve tedavide mantar ilaçları değil, sıvı tedavisi ve gerektiğinde antibiyotikler kullanılır.
Kaynaklar
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Cholera
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Cholera
- Cleveland Clinic. Cholera: Causes, Symptoms, Treatment & Prevention
- Turkish Journal of Public Health (DergiPark). Reexamination of an outbreak after forty-seven years: Key lessons from the Sagmalcılar outbreak, 1970
- Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (DergiPark). İstanbul Sağmalcılar Kolera Salgını (1970)