Kızıl Hastalığı
Kızıl, A grubu streptokok bakterisinin salgıladığı toksine bağlı olarak boğaz ağrısı, ateş ve zımpara kağıdı gibi pürüzlü bir döküntüyle seyreden çocuk çağı enfeksiyonudur. Antibiyotikle tedavi edilir ve zamanında tedavi edilmezse nadiren romatizmal ateş gibi ciddi…

Özet
Kızıl, A grubu beta-hemolitik streptokok (Streptococcus pyogenes) bakterisinin yol açtığı bir enfeksiyondur. Bakteri genellikle boğazda (strep boğaz) enfeksiyon yapar; bazı bakteri türlerinin salgıladığı toksin (zehir) nedeniyle ateş ve boğaz ağrısına ince, kırmızı bir döküntü ve “çilek dil” eşlik eder. En sık 5-15 yaş arası okul çağındaki çocuklarda görülür, ancak daha küçük çocuklarda ve yetişkinlerde de ortaya çıkabilir.
Kızıl bulaşıcıdır ve esas olarak öksürük ve hapşırıkla yayılan damlacıklar ve yakın temasla bulaşır. Hastalık antibiyotik tedavisiyle genellikle birkaç gün içinde belirgin biçimde düzelir. Tedavi, hastalığın süresini kısaltmak, başkalarına bulaşmayı azaltmak ve akut romatizmal ateş ile böbrek iltihabı gibi nadir ama ciddi komplikasyonları önlemek açısından önemlidir.
Çocuğunuzda ateş, boğaz ağrısı ve yaygın kırmızı döküntü varsa, kendi kendinize tedavi etmek yerine doktora başvurunuz.
Hakkında
Kızıl Hastalığı Nedir?
Kızıl, strep boğaz enfeksiyonunun döküntülü bir şeklidir. Aynı bakteri bazı kişilerde yalnızca boğaz enfeksiyonu, bazılarında ise toksine bağlı döküntüyle birlikte kızıl yapar. Bir kez kızıl geçirmek ömür boyu bağışıklık sağlamaz; farklı streptokok türlerine karşı hastalık tekrar edebilir.
Bulaşma
Hasta kişinin öksürük ve hapşırığıyla havaya yayılan damlacıkların solunması en sık bulaşma yoludur. Ayrıca burun ve boğaz salgılarıyla bulaşmış eller, bardak ve kaşık gibi ortak kullanılan eşyalar da bulaşmaya katkı sağlayabilir. Kalabalık ortamlar, kreş ve okullar bulaşmayı kolaylaştırır. Hasta, ateş ve boğaz ağrısı döneminde en bulaştırıcıdır; antibiyotiğin ilk 12-24 saatinden sonra bulaştırıcılığı belirgin biçimde azalır.
Tedavi
Kızılda temel tedavi antibiyotiktir. En sık penisilin V ya da amoksisilin 10 gün boyunca kullanılır; ilaç, düzeldiğini hissetse bile çocuğa bu süre boyunca verilmelidir. Bazı durumlarda tek doz kas içi benzatin penisilin G tercih edilebilir. Penisilin alerjisi olanlarda başka antibiyotikler seçilir. İlaç dozu yaşa ve kiloya göre doktor tarafından belirlenir; antibiyotikleri doktora danışmadan kullanmayınız ya da erken kesmeyiniz.
Ateş ve ağrı için doktorun önerdiği dozda parasetamol ya da ibuprofen kullanılabilir. Çocuklara aspirin verilmemelidir, çünkü Reye sendromu adlı ciddi bir duruma yol açabilir.
Evde Bakım
- Bol sıvı (su, çorba, ılık içecekler) tüketmek ve dinlenmek
- Yutma güçlüğü varsa yumuşak, ılık ya da soğuk besinler vermek
- Hastanın bardak, kaşık, havlu gibi eşyalarını ayrı tutmak ve normal yıkama ile temizlemek
- Ateşi düşene ve antibiyotiğe başlandıktan en az 12-24 saat geçene kadar çocuğu okul ya da kreşe göndermemek
Yoğurt, meyve suyu ya da güneşli oda gibi uygulamaların kızılı tedavi ettiğine ya da bakteriyi vücuttan attığına dair kanıt yoktur. Bunlar antibiyotik tedavisinin yerine geçmez; bilimsel kanıtı sınırlı yöntemler için doktorunuza danışınız.
Nedenleri
Kızılın nedeni A grubu beta-hemolitik streptokok bakterisidir. Bu bakteri insana özgüdür; hayvanlardan ya da hayvancılıkla uğraşmaktan kaynaklanmaz.
Streptokok Bakterisi ve Toksin
Bakteri, boğaz ve bademciklere yerleşerek enfeksiyon yapar. Bazı streptokok türleri, eritrojenik toksin (pirojenik ekzotoksin) adı verilen maddeleri salgılar. Bu toksinler deride yaygın kızarıklığa ve dilde çilek görünümüne yol açar. Daha önce bu toksine karşı bağışıklık geliştirmemiş kişilerde kızıl daha kolay ortaya çıkar.
Bulaşma Mekanizması
- Hasta ya da taşıyıcı kişinin öksürük ve hapşırık damlacıklarının solunması
- Burun ve boğaz salgılarının bulaştığı ellerin ağız, burun ya da göze dokunması
- Ortak kullanılan bardak, kaşık, oyuncak gibi eşyalar
Nadiren, pastörize edilmemiş süt ve süt ürünleriyle ilişkili salgınlar bildirilmiştir; ancak günümüzde en önemli bulaşma yolu solunum yoludur. Yetişkinlerde ve çocuklarda hastalık belirtisi olmayan taşıyıcılar da bulunabilir.
Belirtileri
Belirtiler genellikle bakteriyle karşılaşmadan 2-5 gün sonra, ani başlangıçla ortaya çıkar. Döküntü çoğu zaman ateş ve boğaz ağrısından 1-2 gün sonra belirir.
Başlangıç Belirtileri
- Ateş (çoğu zaman 38-39 derece ve üzeri) ve üşüme
- Boğaz ağrısı, yutkunurken ağrı, kırmızı ve şiş bademcikler (bazen beyaz kaplama)
- Baş ağrısı, halsizlik
- Bulantı, kusma ve karın ağrısı (özellikle çocuklarda)
- Boyundaki bezelerde şişlik ve hassasiyet
Zımpara Kağıdı Gibi Döküntü
Döküntü, ince, birbirine yakın kırmızı noktalardan oluşur ve dokununca zımpara kağıdı gibi pürüzlü hissedilir. Genellikle boyun, göğüs ve koltuk altında başlayıp gövdeye ve kol ve bacaklara yayılır. Dirsek, koltuk altı ve kasık gibi kıvrım yerlerinde daha koyu kırmızı çizgiler (Pastia çizgileri) görülebilir. Yanaklar kırmızı olurken ağız çevresi soluk kalır. Döküntü basıldığında solar.
Çilek Dil
Hastalığın başında dil beyaz bir tabakayla kaplanır ve kırmızı papiller görünür; birkaç gün sonra beyaz tabaka kalkar ve dil parlak kırmızı, çilek görünümünde olur.
Deride Soyulma
Döküntü yaklaşık bir haftada kaybolur. Bunu izleyen günlerde özellikle parmak uçları, avuç içi ve ayak tabanlarında ince ince deri soyulması görülebilir. Bu, hastalığın bilinen bir bulgusudur; deri nemlendirilebilir ve zorla soyulmamalıdır.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Ateş, boğaz ağrısı ve döküntü birlikte görülüyorsa aynı gün içinde bir doktora başvurulmalıdır. Aşağıdaki durumlarda acil servise gidilmelidir:
- Nefes almada ya da yutmada belirgin güçlük, salya akıtma
- Boyunda sertlik ya da çok şiddetli tek taraflı boğaz ağrısı
- Düşmeyen yüksek ateş, aşırı uyku hali ya da bilinç bulanıklığı
- Antibiyotiğe başlandıktan 48 saat sonra bile düzelme olmaması
- İdrarın koyulaşması, yüzde ya da ayaklarda şişlik, eklem ağrısı ya da şişliği
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Kızıldan şüphelenildiğinde doktor, öykü ve fizik muayene ile ateş, bademcik ve boğaz görünümü, dil ve döküntü özelliklerini değerlendirir. Ancak bulgular başka hastalıklarla karışabildiği için bakterinin gösterilmesi önerilir.
Boğaz Testleri
- Hızlı antijen testi: Boğazdan sürüntü alınır ve birkaç dakika içinde sonuç verir. Pozitifse tanı doğrulanır.
- Boğaz kültürü: Özellikle çocuklarda hızlı testin negatif çıkması durumunda yapılabilir. Sonuç 1-2 günde çıkar ve bakterinin üretilmesini sağlar.
Ayırıcı Tanı
Kızamık, kızamıkçık, Kawasaki hastalığı, viral döküntülü enfeksiyonlar, ilaç döküntüleri ve stafilokok kaynaklı toksin hastalıkları kızıla benzer döküntü yapabilir. Bu nedenle tanıyı doktorun koyması önemlidir.
Ek Testler
Komplikasyon şüphesi varsa kan testleri, idrar tahlili ve gerekirse kalp değerlendirmesi istenebilir. Tedavi sonrasında rutin kontrol kültürü genellikle gerekmez; belirtiler sürerse ya da tekrar ederse doktorunuz karar verir.
Risk Faktörleri
Kızıl herkeste görülebilir, ancak bazı durumlar riski artırır.
Yaş
En sık 5-15 yaş arası çocuklarda görülür; okul çağı en yüksek risk dönemidir. Çok küçük bebeklerde ve yetişkinlerde daha az sıktır.
Kalabalık Ortamlar
Okul, kreş, yurt ve askeri kışla gibi çok kişinin yakın temas halinde bulunduğu ortamlarda bakteri hızla yayılır. Hastalık sonbahar, kış ve ilkbahar aylarında daha sık görülür.
Hasta ya da Taşıyıcı ile Yakın Temas
Aynı evde bir kişide strep boğaz ya da kızıl varsa diğer aile bireyleri risk altındadır. Bakteri, belirti göstermeyen taşıyıcılarda da bulunabilir.
Daha Önce Strep Boğaz Geçirmek
Daha önce strep boğaz geçiren kişilerde kızıl da görülebilir; ancak bir kez geçirmek her türe karşı koruma sağlamaz.
Bağışıklığı Baskılayan Durumlar
Bağışıklığı baskılayan hastalıklar ve ilaçlar, enfeksiyonun daha ağır seyretmesine neden olabilir. Beslenme, vitamin ya da bağışıklık “zayıflığı” söylemlerinin kızıl riskinde tek başına belirleyici olduğuna dair güçlü kanıt yoktur.
Komplikasyonları
Kızıl, zamanında antibiyotikle tedavi edildiğinde çoğu zaman sorunsuz iyileşir. Tedavi edilmezse ya da tamamlanmazsa komplikasyon riski artar.
Bakterinin Yayılmasına Bağlı Komplikasyonlar
- Orta kulak iltihabı ve sinüzit
- Bademcik çevresinde apse (peritonsiller apse)
- Boyundaki lenf bezlerinde iltihap ve apse
- Zatürre (pnömoni)
- Çok nadiren kan dolaşımına yayılma (sepsis) ve kemik ya da eklem enfeksiyonu
Toksine Bağlı Komplikasyonlar
Çok nadir olarak streptokok toksik şok benzeri sendrom ve toksine bağlı organ tutulumu görülebilir. Bu durum ani yüksek ateş, tansiyon düşmesi ve bilinç değişikliğiyle kendini gösterir ve acil tedavi gerektirir.
Geç (İmmün) Komplikasyonlar
- Akut romatizmal ateş: Enfeksiyondan yaklaşık 2-4 hafta sonra eklem ağrısı ve şişliği, ateş ve kalp kapaklarının etkilenmesi ile ortaya çıkabilen, en çok 5-15 yaş arası çocuklarda görülen bir komplikasyondur. Antibiyotik tedavisi bu riski azaltır.
- Post-streptokokal glomerülonefrit: Böbrek filtrelerinin iltihabıdır. İdrarda koyulaşma ya da kanama, yüzde ve ayaklarda şişlik ve tansiyon yüksekliği ile belirti verir.
Karaciğer enzimlerinde yükselme gibi nadir bulgular da olgu sunumlarında bildirilmiştir.
Ne Zaman Acil Başvurulmalı?
Nefes darlığı, göğüs ağrısı, çarpıntı, şiddetli eklem ağrısı ve şişliği, koyu ya da kanlı idrar, yüzde şişlik, çok yüksek ateş, bilinç bulanıklığı ya da antibiyotiğe rağmen düzelmeyen durumlarda hemen bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Nasıl Önlenir
Kızıla karşı bir aşı yoktur. Korunmada en önemli unsur bulaşmayı sınırlamaktır.
Hijyen Önlemleri
- Ellerin su ve sabunla sık yıkanması, özellikle yemekten önce ve tuvaletten sonra
- Öksürürken ve hapşırırken ağzın ve burnun mendille ya da dirsek içiyle kapatılması
- Bardak, kaşık, çatal, havlu ve diş fırçası gibi eşyaların ortak kullanılmaması
- Hasta kişiyle yakın temastan kaçınılması
Hasta Kişi İçin Kurallar
Antibiyotiğe başlandıktan en az 12-24 saat geçene ve ateş düşene kadar hasta kişi okul, kreş ve iş yerine gitmemelidir. Bu süreden sonra bulaştırıcılık belirgin biçimde azalır. Kesin dönüş zamanı için doktorunuza danışınız.
İlaçla Korunma Gerekli mi?
Kızıla karşı herkese uygulanan rutin bir koruyucu antibiyotik yoktur. Antibiyotikle koruyucu tedavi, yalnızca akut romatizmal ateş geçirmiş kişilerde ya da doktorun özel olarak değerlendirdiği durumlarda söz konusudur. Aile içinde temaslıların ilaç kullanıp kullanmayacağına doktor karar verir.
Tedaviyi Tamamlamak
Antibiyotik düzelme olsa bile reçetedeki süre boyunca eksiksiz kullanılmalıdır. Erken bırakılan tedavi, romatizmal ateş riskini ve hastalığın tekrarlama olasılığını artırabilir.
Tedavi Seçenekleri
İlgili tedaviler
Sık Sorulan Sorular
Kızıl hastalığı nedir?
Kızıl, A grubu streptokok bakterisinin yol açtığı, ateş, boğaz ağrısı, zımpara kağıdı gibi pürüzlü döküntü ve çilek dil ile seyreden bulaşıcı bir enfeksiyondur. Antibiyotikle tedavi edilir.
Kızıl hastalığının belirtileri nelerdir?
Ani başlayan ateş, boğaz ağrısı, baş ağrısı ve halsizlik görülür. Çocuklarda bulantı ve karın ağrısı eşlik edebilir. Ardından boyun ve gövdede başlayan kırmızı, pürüzlü döküntü ve çilek dil ortaya çıkar.
Kızıl hastalığı nasıl bulaşır?
Esas olarak hasta kişinin öksürük ve hapşırığıyla yayılan damlacıkların solunmasıyla ve ortak kullanılan eşyalar ya da bulaşmış ellerle bulaşır. Hasta, antibiyotiğin ilk 12-24 saatinden sonra belirgin biçimde daha az bulaştırıcıdır.
Kızıl hastalığı kaç gün sürer?
Antibiyotik başlandığında ateş ve boğaz ağrısı çoğu zaman 1-3 günde düzelir, döküntü yaklaşık bir hafta içinde kaybolur. Antibiyotik tedavisi genellikle 10 gün sürer ve düzelme olsa bile tamamlanmalıdır.
Kızıl hastalığı kendiliğinden geçer mi?
Belirtiler zamanla azalabilir, ancak tedavi edilmeyen kızılda akut romatizmal ateş ve böbrek iltihabı gibi ciddi komplikasyonlar gelişme riski vardır. Bu nedenle kendiliğinden geçmesini beklemek yerine doktora başvurulmalı ve antibiyotik tedavisi alınmalıdır.
Kızıl hastalığı tedavi edilmezse ne olur?
Bakteri kulak, sinüs, bademcik çevresi ve boyundaki dokulara yayılabilir. Nadiren akut romatizmal ateş ile kalp kapaklarının zarar görmesi ya da böbrek iltihabı gelişebilir. Bu risklerin çoğu zamanında ve tam antibiyotik tedavisiyle önlenir.
Kızıl hastalığının tedavisi nedir?
Tedavi antibiyotiktir; genellikle 10 gün süreyle penisilin V ya da amoksisilin, bazen tek doz kas içi benzatin penisilin G kullanılır. Penisilin alerjisinde başka antibiyotikler seçilir. Ateş ve ağrı için doktorun önerdiği dozda parasetamol ya da ibuprofen kullanılabilir. İlaçlar doktora danışmadan kullanılmamalıdır.
Kızıl hastalığı nerede tedavi edilir?
Çoğu hasta evde tedavi edilir ve hastaneye yatış gerekmez. Ancak antibiyotik kararı için mutlaka doktor muayenesi gerekir. Nefes ya da yutma güçlüğü, aşırı halsizlik ve düşmeyen ateş gibi durumlarda hastane değerlendirmesi gerekir.
Kızıl hastalığı nasıl teşhis edilir?
Doktor muayenesinde tipik döküntü, çilek dil ve boğaz bulguları değerlendirilir. Tanı genellikle boğazdan alınan sürüntü ile hızlı antijen testi ya da boğaz kültürü ile doğrulanır.
Kızıl ile karıştırılan hastalıklar nelerdir?
Kızamık, kızamıkçık, Kawasaki hastalığı, diğer viral döküntülü hastalıklar ve ilaç döküntüleri kızılla karışabilir. Bu nedenle kendi kendinize tanı koymayıp doktora başvurmanız önemlidir.
Kızıl hastalığı kaç yaşında olur?
En sık 5-15 yaş arası okul çağındaki çocuklarda görülür. Daha küçük çocuklarda ve yetişkinlerde de görülebilir, ancak daha az sıklıktadır.
Kızıl hastalığı yetişkinlerde görülür mü?
Evet, nadir de olsa yetişkinlerde de görülebilir. Çocuklu evlerde yaşayanlar ve okulda ya da kreşte çalışanlar daha fazla risk altındadır. Tanı ve tedavi çocuklardakiyle benzerdir; penisilin alerjisi varsa doktora mutlaka söylenmelidir.
Kızıl hastalığı tekrar eder mi?
Evet, tekrar edebilir. Farklı streptokok türleri farklı toksinler salgılayabilir ve geçirilmiş hastalık her türe karşı tam koruma sağlamaz. Yine de ikinci kez kızıl geçirenlerin oranı düşüktür.
Kızıl hastalığı için aşı var mı?
Hayır, kızıla karşı aşı yoktur. Korunma, el yıkama, öksürük ve hapşırık hijyeni, ortak eşya kullanmamak ve hasta kişiden uzak durmaktan oluşur.
Kızıl ile strep boğaz aynı şey mi?
İkisine de aynı bakteri neden olur. Kızılda bakterinin salgıladığı toksin nedeniyle ayrıca döküntü ve çilek dil görülür. Tedavisi aynıdır.
Kızıl geçiren çocuk okula ne zaman dönebilir?
Antibiyotiğe başladıktan en az 12-24 saat sonra, ateşi düştüğünde ve kendini iyi hissettiğinde genellikle okula dönebilir. Kesin zamanı doktor belirler.
Kızıl hastalığı iz bırakır mı?
Hayır, genellikle kalıcı iz bırakmaz. Döküntü yaklaşık bir hafta içinde kaybolur, ardından parmak uçları ve avuç içlerinde deri soyulması görülebilir. Bu soyulma kendiliğinden geçer.
Kızıl hangi belirtilerde acile gidilmelidir?
Nefes almada ya da yutmada belirgin güçlük, salya akıtma, boyunda sertlik, düşmeyen yüksek ateş, aşırı uyku hali, koyu ya da kanlı idrar, yüzde şişlik ve şiddetli eklem ağrısında acil değerlendirme gerekir. Bunlar komplikasyon belirtisi olabilir.
Kızıldan sonra hangi belirtilere dikkat edilmelidir?
İyileşmeden birkaç hafta sonra idrarda koyulaşma, yüzde ve ayaklarda şişlik, eklem ağrısı ve şişliği ya da yeniden yükselen ateş görülürse doktora başvurulmalıdır. Bunlar böbrek iltihabı ya da akut romatizmal ateş belirtisi olabilir.
Kızıl hastasına ateş düşürücü olarak ne verilebilir?
Çocuklarda genellikle doktorun önerdiği dozda parasetamol ya da ibuprofen kullanılır. Aspirin, Reye sendromu riski nedeniyle çocuklara verilmemelidir. Dozu kiloya göre doktor ya da eczacı belirler.
Kaynaklar
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Scarlet fever
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Scarlet fever
- Cleveland Clinic. Scarlet Fever Symptoms, Causes & Treatment
- Türkiye Çocuk Hastalıkları Dergisi (DergiPark). A Rare Complication Associated with Scarlet Fever: Acute Hepatitis
- Klinik Tıp Pediatri Dergisi (DergiPark). Çocuklarda Akut Tonsillofarenjit