HASTALIK

Brusella (Bruselloz)

Bruselloz (Malta ateşi), Brucella bakterisinin pastörize edilmemiş süt ürünleri ya da enfekte hayvanlarla temas yoluyla insana bulaştığı bir enfeksiyondur. Dalgalı ateş, gece terlemesi ve eklem ağrısı yapar; antibiyotik tedavisi ile iyi sonuç alınır.

Son güncelleme: 16.11.2026
Brusella (Bruselloz)

Özet

Bruselloz, halk arasında Malta ateşi ya da Malta humması olarak da bilinir. Hastalığa Brucella cinsi bakteriler neden olur. Bu bakteriler koyun, keçi, sığır, domuz ve köpek gibi hayvanlarda bulunur ve insana çoğunlukla pastörize edilmemiş (çiğ) süt ve süt ürünleri yoluyla, daha az sıklıkla enfekte hayvanın doğum artıkları, kanı ya da dokularıyla temas yoluyla bulaşır. Türkiye'de bruselloz görülmeye devam eden bir halk sağlığı sorunudur.

Hastalık sıklıkla grip benzeri belirtilerle başlar: dalgalı seyreden ateş, gece terlemesi, halsizlik, iştahsızlık, baş ağrısı, kas ve eklem ağrısı. Belirtiler başka hastalıklara benzediği için tanı için hekim değerlendirmesi ve laboratuvar testleri gerekir. Tedavi antibiyotiklerle yapılır; komplike olmayan olgularda genellikle iki antibiyotik birlikte yaklaşık 6 hafta kullanılır. Tedavi eksik ya da gecikirse hastalık tekrar edebilir ya da kemik, eklem, sinir sistemi ve kalp gibi organları tutabilir.

İnsandan insana bulaşma çok nadirdir. Korunmanın temeli, pastörize edilmiş ya da kaynatılmış süt ve güvenli süt ürünleri tüketmek ve hayvanlarla çalışırken koruyucu önlemler almaktır. İnsanlar için onaylı bir aşı yoktur.

Hakkında

Brusella (Bruselloz) Nedir?

Bruselloz, hayvanlardan insana geçen (zoonotik) bakteriyel bir enfeksiyondur. İnsanlar hastalığın rastlantısal konağıdır; bakteri hayvanlarda düşüğe, kısırlığa ve süt veriminde azalmaya yol açar. İnsanda ise kan yoluyla vücuda yayılabilir ve karaciğer, dalak, kemik iliği, eklemler, omurga, kalp ve sinir sistemi gibi birçok organa yerleşebilir. Bağışıklığı normal olan kişilerde de görülür.

Kuluçka Süresi

Bakteri alındıktan sonra belirtilerin başlaması genellikle 2-4 hafta sürer. Bazı kişilerde bu süre birkaç güne kısalabilir, bazılarında birkaç aya uzayabilir. Bu nedenle hastalığı hangi gıda ya da temasın başlattığını bulmak her zaman kolay değildir.

Hangi Hayvanlar ve Hangi Bakteri Türleri?

Her Brucella türü ağırlıklı olarak belirli bir hayvanı etkiler:

  • Brucella melitensis: Koyun ve keçilerde bulunur. Türkiye'de insan olgularının çoğundan sorumludur ve insanda en ağır seyreden türdür.
  • Brucella abortus: Sığır ve mandalarda bulunur.
  • Brucella suis: Domuzlarda bulunur.
  • Brucella canis: Köpeklerde bulunur ve insanlara nadiren bulaşır.

Tedavi Nasıl Yapılır?

Bruselloz tedavisinin temeli antibiyotiklerdir. Komplike olmayan olgularda genellikle doksisiklin ile rifampisin birlikte yaklaşık 6 hafta kullanılır; Dünya Sağlık Örgütü'nün de önerdiği bu kombinasyonun yerine, hekim bazı durumlarda doksisiklin ile kısa süreli bir iğne antibiyotik (streptomisin ya da gentamisin) tercih edebilir. Doz ve süre hastanın yaşına, gebelik durumuna, böbrek ve karaciğer fonksiyonlarına ve hastalığın hangi organı tuttuğuna göre hekim tarafından belirlenir.

Omurga ve eklem tutulumu, sinir sistemi (nörobruselloz) ya da kalp (endokardit) tutulumu gibi komplike olgularda tedavi aylarca sürebilir; apse varsa drenaj, kalp kapağı tutulumunda cerrahi gerekebilir. Gebelerde ve genellikle 8 yaşın altındaki çocuklarda doksisiklin yerine başka antibiyotik kombinasyonları kullanılır.

Antibiyotiklere bağlı olası sorunlar da bilinmelidir. Rifampisin idrarı, teri ve gözyaşını turuncu-kırmızıya boyayabilir, doğum kontrol hapları dahil birçok ilacın etkisini azaltabilir ve karaciğer enzimlerini yükseltebilir. Doksisiklin güneşe duyarlılık, mide bulantısı ve yemek borusu tahrişi yapabilir; süt ürünleri, kalsiyum ve demir ile aynı anda alınmamalıdır. Belirtiler geçse bile ilaçlar hekime danışmadan bırakılmamalıdır; erken kesmek nüks riskini artırır. Bu bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır, ilaç seçimi ve dozu için mutlaka bir hekime başvurun.

Bitkisel ya da evde uygulanan yöntemlerin bruselloz tedavisinde etkili olduğuna dair bilimsel kanıt sınırlıdır; bu yöntemlerle tedavinin ertelenmesi komplikasyon riskini artırır.

Nedenleri

Bruselloza Brucella bakterisi neden olur. Bakterinin insana geçişinde başlıca yollar şunlardır:

Pastörize Edilmemiş Süt ve Süt Ürünleri

En sık bulaşma yolu, enfekte hayvanın çiğ sütünü ya da bu sütten yapılan taze peynir, kaymak, tereyağı ve dondurma gibi ürünleri tüketmektir. Pastörizasyon ya da sütün kaynatılması bakteriyi öldürür.

Enfekte Hayvanlarla Doğrudan Temas

Hasta hayvanın doğum sıvıları, plasentası, düşük ürünü, kanı ve idrarı bakteri taşır. Bakteri, ciltteki çizik ya da yaralardan, gözden ve ağızdan vücuda girebilir.

Havadan Solunum

Enfekte hayvan barınaklarındaki toz ve damlacıklar ya da laboratuvarda bakteri ile çalışma sırasında oluşan aerosoller solunarak bulaşma yapabilir.

Çiğ ya da Az Pişmiş Et

Enfekte hayvanın iyi pişmemiş eti ve sakatatı daha nadir bir bulaşma kaynağıdır.

İnsandan İnsana Bulaşma

Çok nadirdir. Anne sütü, cinsel temas, gebelikte anneden bebeğe geçiş ve kan ya da organ/kemik iliği nakli yoluyla bildirilmiş olgular vardır. Günlük temas, aynı odada bulunmak ya da öksürük ile bulaşma beklenmez.

Belirtileri

Belirtiler ani başlayabileceği gibi haftalar içinde yavaş yavaş da gelişebilir. Hastalık sıklıkla grip benzeri başlar, bu yüzden tanı kolayca atlanabilir.

Sık Görülen Belirtiler

  • Dalgalı ateş: Ateş genellikle akşam ve gece yükselir, gün içinde düşer ve günlerce ya da haftalarca tekrarlayabilir.
  • Gece terlemesi: Çoğu kez aşırı ve ekşi kokulu terleme olur.
  • Halsizlik ve iştah kaybı: Yorgunluk ve kilo kaybı görülebilir.
  • Baş ağrısı, kas ve eklem ağrısı: Özellikle bel, kalça ve diz gibi eklemlerde ağrı sık görülür.
  • Karaciğer ve dalak büyümesi: Muayenede saptanır, bazı hastalarda karın ağrısına yol açar.
  • Öksürük ve karın ağrısı: Bir kısım hastada görülebilir.

Hastalık Ağır Seyrettiğinde

Bakteri belirli organlara yerleştiğinde omurga ya da kalça eklemi ağrısı, eklem şişliği, erkeklerde testis ağrısı ve şişliği, şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, davranış değişikliği, kalp çarpıntısı ya da nefes darlığı ortaya çıkabilir.

Ne Zaman Doktora, Ne Zaman Acile Gidilmeli?

Çiğ süt ürünü tüketimi, hayvanlarla çalışma ya da endemik bölgeye seyahat sonrası birkaç gündür süren ateş, gece terlemesi, bel veya eklem ağrısı varsa bir Enfeksiyon Hastalıkları ya da dahiliye uzmanına başvurun. Şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, bilinç bulanıklığı, göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da çok yüksek ateş varsa vakit kaybetmeden acil servise gidin. Ağrı kesici ve ateş düşürücüleri hekime danışmadan sürekli kullanmak tanıyı geciktirebilir.

Tanı ve Teşhis Yöntemleri

Bruselloz belirtileri başka birçok hastalığa benzediği için tanı; temas öyküsü (çiğ süt ürünü, hayvanla çalışma, seyahat), muayene ve laboratuvar testleri birlikte değerlendirilerek konur.

Kan Kültürü

Kan (gerekirse kemik iliği) örneğinde Brucella bakterisinin üretilmesi kesin tanı sağlar. Bakteri yavaş üredüğü için laboratuvarın bruselloz şüphesinden haberdar edilmesi gerekir; sonuç günler alabilir.

Serolojik Testler

Vücudun bakteriye karşı ürettiği antikorlar kanda aranır. Rose Bengal testi tarama için kullanılır. Wright standart tüp aglütinasyon testi ile antikor düzeyi ölçülür; gerekirse Coombs aglütinasyon testi ya da ELISA ile desteklenir. Hastalığın erken döneminde testler negatif olabilir ve bazı hastalarda antikor oluşmayabilir (seronegatif bruselloz), bu nedenle klinik şüphe sürüyorsa testler tekrarlanabilir.

Moleküler Testler ve Diğer Tetkikler

PCR gibi moleküler yöntemler seçilmiş olgularda kullanılır. Kan sayımı, karaciğer enzimleri ve CRP gibi tahliller hastalığın etkisini gösterir. Omurga, eklem, sinir sistemi ya da kalp tutulumundan şüphelenilirse MR, BT, ekokardiyografi ya da beyin-omurilik sıvısı incelemesi gibi ek tetkikler yapılabilir.

Risk Faktörleri

Bruselloz, bakteriyle temas olasılığı yüksek olan kişilerde daha sık görülür.

Hayvancılıkla Uğraşanlar

Çoban, çiftçi, besici, veteriner hekim, hayvan bakıcısı, suni tohumlama yapanlar ve mezbaha ya da et işleme çalışanlarında risk daha yüksektir. Doğum yaptıran, düşük ürününe dokunan ve koruyucu ekipman kullanmayanlar özellikle risk altındadır.

Çiğ Süt ve Süt Ürünü Tüketenler

Pastörize edilmemiş süt, taze peynir, kaymak, tereyağı ve dondurma tüketmek en önemli bireysel risk faktörlerinden biridir. Köy ve kırsal alanlarda, endemik bölgelere seyahat edenlerde bu risk artar.

Laboratuvar Çalışanları

Brucella kültürüyle çalışan laboratuvar personeli, aerosol yoluyla enfekte olabilir. Bu risk uygun biyogüvenlik önlemleriyle azaltılır.

Endemik Bölgelerde Yaşayanlar ve Seyahat Edenler

Akdeniz havzası, Orta Doğu, Orta Asya ve Latin Amerika gibi hastalığın sık görüldüğü bölgelerde yaşamak ya da bu bölgelere seyahat edip çiğ süt ürünü tüketmek riski artırır.

Gebelik

Gebelikte bruselloz düşük ve erken doğum riskini artırabilir ve bebeğe geçebilir. Bu nedenle gebelerin çiğ süt ürünlerinden özellikle uzak durması önerilir.

Komplikasyonları

Zamanında ve yeterli süre tedavi edildiğinde çoğu hastada tam iyileşme beklenir. Tedavi gecikirse, eksik kullanılırsa ya da erken bırakılırsa bakteri organlara yerleşebilir ve nüks görülebilir (yaklaşık yüzde 5-15 olguda, genellikle ilk 6 ayda).

Kemik ve Eklem Tutulumu

En sık komplikasyondur. Kalça ve omurga-bağırsak kemiği eklemi (sakroiliit), omurga iltihabı (spondilit) ve diz gibi büyük eklemlerde artrit görülebilir. Kalıcı bel ağrısı ve hareket kısıtlılığı yapabilir.

Kalp: Endokardit

Nadirdir ama bruselloza bağlı ölümlerin başlıca nedenidir. Kalp kapaklarının iltihabıdır; uzun süreli antibiyotik ve çoğu kez ameliyat gerektirir. Ateşle birlikte nefes darlığı, çarpıntı ya da göğüs ağrısı varsa acil başvurulmalıdır.

Sinir Sistemi: Nörobruselloz

Menenjit, ensefalit, sinir ve omurilik tutulumu olabilir. Şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, işitme kaybı, güçsüzlük ya da bilinç değişikliği acil durumdur.

Genital Sistem ve Gebelik

Erkeklerde epididimit ve orşit (testis iltihabı) görülebilir. Gebelikte düşük ve erken doğum riski artabilir.

Karaciğer, Dalak ve Kan Değerleri

Karaciğer ve dalak büyümesi, karaciğer enzim yüksekliği, apse oluşumu, kansızlık ve kan hücrelerinde azalma görülebilir. Safra kesesi iltihabı gibi diğer tutulumlar çok nadirdir.

Kronik Bruselloz

Tedavi edilmeyen ya da yetersiz tedavi edilen olgularda aylar sürebilen halsizlik, hafif ateş ve ağrılarla giden kronik bir tablo gelişebilir.

Ne Zaman Acile Başvurulmalı?

Bruselloz tedavisi sırasında ya da öncesinde yüksek ateş, şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, nefes darlığı, göğüs ağrısı, kalp çarpıntısı, bilinç değişikliği ya da ağır ilaç reaksiyonu (yaygın döküntü, yüz şişmesi, nefes darlığı, sarılık) görülürse hemen acil servise gidin.

Nasıl Önlenir

Bruselloz için insanlarda onaylı bir aşı yoktur. Korunma, bulaşma yollarını kesmeye dayanır.

Süt ve Süt Ürünlerinde Dikkat

  • Sütü kaynatarak ya da pastörize ticari süt olarak tüketin.
  • Çiğ sütten yapılan taze peynir, kaymak, tereyağı ve dondurma gibi ürünlerden, güvenli kaynağından emin olmadıkça uzak durun.
  • Gebeler ve çocuklar için bu önlem özellikle önemlidir.
  • Et ve sakatatı iyi pişirerek tüketin.

Hayvanlarla Çalışırken Korunma

  • Doğum, düşük ürünü ve hasta hayvanla çalışırken eldiven, maske, gözlük ve koruyucu giysi kullanın.
  • Çalışma sonrası ellerinizi ve açık yaralarınızı sabun ve suyla yıkayın; yaraları kapatın.
  • Düşük yapan ya da hasta görünen hayvanı veteriner hekime bildirin ve ayırın.
  • Doğum artıklarını ve ölü hayvanları güvenli şekilde imha edin.

Hayvan Sağlığı Kontrolü

Hayvanların düzenli veteriner kontrolü, test edilmesi ve resmi programlar kapsamında aşılanması sürüde hastalığı azaltır ve insanlara bulaşma riskini düşürür. Hayvan aşısı, hasta hayvanı tedavi etmez ve riski tamamen ortadan kaldırmaz.

Hastalık Sonrası Takip

Tedavi sonrası nüks belirtileri (tekrarlayan ateş, terleme, eklem ağrısı) için hekim kontrolünü sürdürün. Aynı aileden ya da aynı kaynaktan süt ürünü tüketen kişilerde de benzer belirtiler varsa değerlendirme önerilir.

Tedavi Seçenekleri

İlgili tedaviler

Sık Sorulan Sorular

Bruselloz ile Malta ateşi aynı hastalık mıdır?

Evet. Bruselloz, Malta ateşi, Malta humması ya da dalgalı ateş adlarıyla da bilinir. Hepsi Brucella bakterisinin yol açtığı aynı enfeksiyonu ifade eder.

Brusella (Bruselloz) Ölümcül müdür?

Tedavi edilen hastalarda sonuç genellikle iyidir. Tedavi edilmezse nadiren, çoğunlukla kalp kapağı enfeksiyonu (endokardit) gibi komplikasyonlar nedeniyle ölüme yol açabilir. Bu nedenle belirtiler varsa gecikmeden hekime başvurmak gerekir.

Brusella (Bruselloz) Aşısı Var mıdır?

İnsanlar için onaylı bir bruselloz aşısı yoktur. Hayvanlar için resmi programlarla uygulanan aşılar vardır; bu aşılar sürüyü korur, ancak hasta hayvanı tedavi etmez. İnsanda korunma, pastörize süt tüketmek ve hayvanlarla çalışırken koruyucu önlem almakla sağlanır.

Hastalık Tamamen İyileşir mi?

Doğru antibiyotiklerle yeterli süre tedavi edildiğinde çoğu hasta iyileşir. Yine de bir kısım hastada hastalık tekrarlayabilir. Bu nedenle tedavi bitiminde ve belirtiler yeniden başlarsa hekim kontrolü önemlidir.

Brusella (Bruselloz) Tedaviden Sonra Tekrar Edebilir mi?

Evet, tedavi yetersiz ya da erken kesilmişse hastalık nüksedebilir; nüksler çoğunlukla tedaviden sonraki ilk 6 ayda görülür. Tedavi sonrası bağışıklık kalıcı olmadığı için yeniden bakteri alınırsa (örneğin çiğ süt ürünü tüketimi) hastalık yeniden gelişebilir.

Hastalık Evde Tedavi Edilebilir mi?

Bruselloz antibiyotiklerle tedavi edilir ve ilaçların hekim kontrolünde, haftalarca düzenli kullanılması gerekir. Tanı ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurun; evde yapılan uygulamalarla tedavi edilmeye çalışılması komplikasyon riskini artırır. Hafif seyreden olgular çoğunlukla evde ama hekim takibiyle tedavi edilir.

Brusella Hastalığının Bitkisel Tedavi Yöntemi Var mı?

Bruselloz için bitkisel yöntemlerin etkili olduğuna dair yeterli bilimsel kanıt yoktur. Bu yöntemlere güvenip antibiyotik tedavisini geciktirmek hastalığın ilerlemesine yol açabilir. Bitkisel ürün kullanıyorsanız ilaç etkileşimleri için doktorunuza danışın.

Tedavi Sürerken Alkol ve Sigara Kullanılmasının Sakıncası Var mı?

Tedavide kullanılan rifampisin ve doksisiklin karaciğeri etkileyebildiği için alkolden uzak durmanız önerilir. Sigara iyileşmeyi olumsuz etkiler ve genel sağlık için zararlıdır; tedavi döneminde bırakmak ya da azaltmak yararlıdır. Bu konuda hekiminizin önerilerine uyun.

Brusella (Bruselloz) Belirtileri Nelerdir?

Başlıca belirtiler dalgalı ateş, gece terlemesi, halsizlik, iştah kaybı, baş ağrısı, kas ve eklem ağrısı (özellikle bel ve kalça) ve bazen karaciğer ile dalak büyümesidir. Belirtiler genellikle bakteriyi aldıktan 2-4 hafta sonra ortaya çıkar ve grip gibi başka hastalıklara benzer.

Brusella Hastalığı İçin Hangi Bölüme Gidilir?

İlk başvuru için aile hekimi ya da dahiliye yeterlidir. Tedaviyi ve takibi genellikle Enfeksiyon Hastalıkları uzmanı ya da dahiliye uzmanı yürütür. Klinik mikrobiyoloji laboratuvarı ise tanı testlerini yapar, tedaviyi planlamaz.

Brusella Hastalığı Ne Kadar Sürer?

Tedavi edilmezse haftalar ve aylar sürebilir. Komplike olmayan olgularda antibiyotik tedavisi genellikle yaklaşık 6 hafta sürer; kemik, omurga, sinir sistemi ya da kalp tutulumunda aylarca uzayabilir. Belirtiler tedavinin ilk günlerinde ve haftalarında azalır, ancak ilacı erken bırakmamak gerekir.

Brusella (Bruselloz) Bulaşır Mı?

Günlük temasla insandan insana bulaşmaz; aynı ortamda bulunmak güvenlidir. Çok nadir olgularda anne sütü, cinsel temas, gebelikte anneden bebeğe geçiş ve kan ya da organ nakli yoluyla bulaşma bildirilmiştir. Asıl bulaşma yolu enfekte hayvan ya da çiğ süt ürünleridir.

Brusella (Bruselloz) Nelere Yol Açar?

Tedavi gecikirse bakteri kemik ve eklemlere (özellikle omurga ve kalça), erkeklerde testise, karaciğere ve dalağa yerleşebilir. Nadir olarak kalp kapaklarını (endokardit) ve sinir sistemini (menenjit, nörobruselloz) tutabilir. Erken ve yeterli tedavi bu risklerin çoğunu önler.

Brusella Hastalığı Tedavi Edilmez İse Ne Olur?

Tedavi edilmezse ateş, ağrı ve halsizlik haftalarca sürebilir ve hastalık kronikleşebilir. Eklem ve omurga tutulumu, nörolojik ve kalp sorunları gelişebilir. Bu risk, erken tanı ve antibiyotik tedavisiyle büyük oranda azaltılabilir.

Peynir, yoğurt ve kaymak güvenli midir?

Pastörize edilmemiş sütten yapılan taze peynir, kaymak, tereyağı ve dondurma bruselloz bulaştırabilir. Pastörize sütten yapılan ürünler ya da güvenilir kaynaktan, uygun şekilde olgunlaştırılmış ürünler tercih edilmelidir. Emin olmadığınız ürünleri özellikle gebelikte ve çocuklarda tüketmeyin.

Bruselloz nasıl teşhis edilir?

Temas öyküsü ve belirtilerin ardından kan örneğinde Brucella bakterisi kültürle aranır ve antikorlara bakan serolojik testler (Rose Bengal, Wright tüp aglütinasyon, gerekirse Coombs) yapılır. Tek bir negatif test hastalığı tamamen dışlamayabilir; belirtiler sürüyorsa testler tekrarlanabilir.

Gebelikte ve çocuklarda bruselloz tedavisi farklı mıdır?

Evet. Doksisiklin gebelikte ve genellikle 8 yaş altı çocuklarda tercih edilmediği için hekim farklı bir antibiyotik kombinasyonu seçer. Gebelikte tedavi edilmeyen bruselloz düşük riskini artırabilir, bu yüzden belirtilerde mutlaka hekime başvurulmalıdır.

Hangi belirtilerde hemen doktora gitmeliyim?

Çiğ süt ürünü tüketimi ya da hayvan teması sonrası birkaç gündür süren ateş, gece terlemesi, bel ya da eklem ağrısı varsa bir hekime başvurun. Şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, bilinç değişikliği, nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da çok yüksek ateş varsa acile gidin.

Bruselloz bildirimi zorunlu mudur?

Türkiye'de bruselloz, ihbarı zorunlu bulaşıcı hastalıklar arasındadır; tanı alan hastayı hekim ya da laboratuvar sağlık otoritelerine bildirir. Bu, aynı kaynaktan hastalanan diğer kişilerin ve hayvanların saptanmasına yardımcı olur.

Kaynaklar

  1. NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Brucellosis
  2. MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Brucellosis
  3. Klinik Tıp Pediatri Dergisi (DergiPark). Çocukluk Çağında Bruselloz
  4. Türk Hijyen ve Deneysel Biyoloji Dergisi (DergiPark). Bruselloz düşünüyorum ama doğrulayamıyorum: Seronegatif Bruselloz
İlgili Tedaviler 1İlgili Ameliyatlar 0