Epilepsi Ameliyatı

Epilepsi (halk arasında sara), beyindeki sinir hücrelerinin ani ve aşırı elektriksel boşalımı sonucu tekrarlayan nöbetlerle seyreden bir hastalıktır. Nöbetler kısa dalmalardan, istemsiz kasılmalara ve bilinç kaybıyla giden büyük nöbetlere kadar farklı biçimlerde görülebilir. Hastaların çoğunda nöbetler ilaçlarla kontrol altına alınır.

Uygun seçilmiş ve uygun dozda kullanılan en az iki ilaca rağmen nöbetler sürüyorsa epilepsi ilaca dirençli kabul edilir. Bu hastaların bir kısmında epilepsi ameliyatı bir seçenektir ve değerlendirme için yıllarca beklemek önerilmez. Ameliyatta ya nöbetin başladığı beyin bölgesi çıkarılır (rezektif cerrahi) ya da nöbetin beyne yayılma yolları kesilir ya da sinir uyarımı yöntemleri uygulanır.

Ameliyat kararı nöroloji, beyin cerrahisi, radyoloji, nöropsikoloji ve psikiyatri uzmanlarından oluşan bir ekip tarafından, video EEG, beyin MR ve nöropsikolojik testler gibi ayrıntılı tetkiklerden sonra verilir. Rezektif ameliyat genel anestezi altında genellikle birkaç saat (3-5 saat) sürer, ilk gece çoğunlukla yoğun bakımda geçirilir ve hastanede kalış genellikle 3-5 gündür. Çoğu hasta 1-3 ay içinde okula ya da işe döner. Ameliyattan sonra epilepsi ilaçlarına bir süre devam edilir.

Epilepsi Nedir?

Epilepsi, beyin hücreleri (nöronlar) arasındaki elektriksel iletişimin bozulmasıyla tekrarlayan nöbetlerin ortaya çıktığı nörolojik bir hastalıktır. Her nöbet epilepsi anlamına gelmez; ateş, kan şekeri düşüklüğü ya da bayılma gibi başka nedenlerle de nöbete benzer durumlar görülebilir. Epilepsi zihinsel engel değildir ve hastaların çoğu ilaçla normal bir yaşam sürer.

Kontrol edilemeyen nöbetler önemsiz değildir. Uzun süren nöbet (status epileptikus), nöbet sırasında düşme, yanık ya da boğulma gibi kazalar ve nadiren epilepside beklenmedik ani ölüm (SUDEP) görülebilir. Nöbetleri azaltmak ya da durdurmak bu riskleri de azaltır.

Epilepsinin Nedenleri

• Genetik yatkınlık: Bazı epilepsi türleri ailesel geçiş gösterebilir.
• Beyin yapısındaki farklılıklar: Hipokampal skleroz (bellek bölgesinde nedbe dokusu), doğuştan beyin gelişim bozuklukları (kortikal displazi) gibi durumlar.
• Edinsel nedenler: Kafa travması, inme, beyin tümörü, menenjit ya da ensefalit gibi beyin enfeksiyonları, doğum sırasında oksijensiz kalma.
• Nedeni bulunamayanlar: Hastaların bir kısmında tüm tetkiklere rağmen neden saptanamaz.

Uykusuzluk, ilaçların atlanması, aşırı alkol, ateşli hastalıklar ve bazı kişilerde yanıp sönen ışıklar nöbetleri tetikleyebilir.

Kimlere Epilepsi Ameliyatı Yapılır?

• Uygun seçilmiş en az iki epilepsi ilacına rağmen nöbetleri devam eden hastalar
• Nöbetleri tek bir beyin bölgesinden başlayan (fokal) ve bu bölgenin yeri tetkiklerle belirlenebilen hastalar
• Bu bölgenin çıkarılması konuşma, hareket, görme ya da bellek gibi önemli işlevlerde kabul edilemez bir kayba yol açmayacaksa
• Nöbetlerin tek odaktan başlamadığı ama düşme nöbetleri gibi ağır nöbetleri olan hastalarda nöbetleri hafifletmeye yönelik (palyatif) yöntemler

Epilepsi ameliyatı çocuklarda da yapılır. Uygun çocuklarda erken ameliyat, nöbetlerin gelişim üzerindeki olumsuz etkisini azaltabilir. Kesin bir üst yaş sınırı yoktur; genel sağlık durumu ve diğer hastalıklar değerlendirilir.

Ameliyatsız Tedavi Seçenekleri

• İlaç tedavisi: Epilepside ilk ve temel tedavidir. Farklı ilaçlar ve kombinasyonlar denenir.
• Ketojenik diyet: Yağdan zengin, karbonhidrattan çok fakir özel bir beslenme düzenidir. Özellikle bazı çocuklarda nöbetleri azaltabilir. Yalnızca hekim ve diyetisyen kontrolünde uygulanmalıdır.
• Sinir uyarımı (nöromodülasyon): Vagus sinir uyarımı gibi yöntemler, rezektif ameliyata uygun olmayan hastalarda nöbetlerin sıklığını ve şiddetini azaltabilir.

Bitkisel ürünlerin epilepsiyi tedavi ettiğine dair kanıt yoktur ve bazıları (örneğin sarı kantaron) epilepsi ilaçlarının etkisini azaltarak nöbetleri artırabilir. Hiçbir bitkisel ürün ya da takviye doktorunuza danışmadan kullanılmamalı, epilepsi ilaçları kendiliğinden bırakılmamalıdır.

Epilepsi Ameliyatı Yöntemleri

• Rezektif cerrahi: Nöbetin başladığı beyin bölgesinin çıkarılmasıdır. En sık yapılanı, şakak bölgesindeki temporal lobun bir kısmının çıkarıldığı temporal lobektomidir. Amaç nöbetlerin tamamen durmasıdır.
• Lezyonektomi: Nöbete yol açan tümör, damar yumağı ya da gelişim bozukluğu gibi belirli bir lezyonun çıkarılmasıdır.
• Hemisferotomi (hemisferektomi): Bir beyin yarısının yaygın hasarına bağlı ağır epilepsisi olan, çoğunlukla zaten o tarafta güçsüzlüğü bulunan çocuklarda, hasarlı beyin yarısının diğer taraftan bağlantısının kesilmesidir.
• Korpus kallozotomi: İki beyin yarısını birbirine bağlayan yapının kesilmesidir. Nöbetlerin bir taraftan diğerine yayılmasını engelleyerek özellikle yere düşmeye yol açan nöbetleri azaltmayı amaçlar; nöbetleri tamamen durdurması beklenmez.
• Vagus sinir uyarımı (VNS): Göğüs derisinin altına yerleştirilen küçük bir pil, boyundaki vagus sinirini düzenli aralıklarla uyarır. Nöbetleri azaltmayı amaçlar.
• Derin beyin uyarımı ve diğer yöntemler: Seçilmiş hastalarda beynin derin bölgelerine yerleştirilen elektrotlarla uyarım ya da lazerle hedeflenen küçük bölgenin yakılması gibi yöntemler bazı merkezlerde uygulanır.

Rezektif Ameliyat Nasıl Yapılır?

• Anestezi: Ameliyat genellikle genel anestezi altında yapılır. Nöbet odağı konuşma ya da hareket merkezlerine çok yakınsa, ameliyatın bir bölümünde hasta uyandırılarak bu işlevler anlık olarak test edilebilir (uyanık beyin ameliyatı).
• Kesi ve kafatasının açılması: Kesi hattında saçlar dar bir alanda tıraş edilir. Kafa derisi açılır ve kafatasından küçük bir kemik parçası geçici olarak çıkarılır (kraniyotomi).
• Odağın çıkarılması: Beyni saran zar (dura) açılır. Ameliyat mikroskobu ve beyin içi yön bulma (nöronavigasyon) sistemleri yardımıyla, tetkiklerle belirlenen nöbet odağı çıkarılır.
• Kapatma: Dura dikilir, kemik parçası yerine sabitlenir ve deri dikiş ya da zımbayla kapatılır.

Ameliyat genellikle 3-5 saat sürer; süre ameliyatın türüne göre değişir. Çıkarılan doku patolojik olarak incelenir.

Ameliyatın Başarısı

Uygun seçilmiş hastalarda rezektif cerrahi, özellikle temporal lob ameliyatları, hastaların önemli bir kısmında nöbetlerin tamamen durmasını ya da belirgin şekilde azalmasını sağlar. Temporal lob dışındaki bölgelerden yapılan ameliyatlarda nöbetsiz kalma olasılığı genellikle daha düşüktür. Korpus kallozotomi ve sinir uyarımı gibi palyatif yöntemlerin amacı nöbetsizlik değil, nöbetlerin azalması ve hafiflemesidir. Sonuç kişiye göre değişir; sizin için beklenen sonucu ekibinizle konuşmalısınız.

Riskler ve Komplikasyonlar

• Beyin kanaması ve beyin ödemi: Her beyin ameliyatında görülebilen, düşük ama ciddi risklerdir.
• Enfeksiyon: Yarada ya da beyin zarında (menenjit) enfeksiyon gelişebilir.
• Beyin omurilik sıvısı kaçağı: Yaradan ya da burundan berrak sıvı gelmesi şeklinde görülebilir ve tedavi gerektirir.
• Bellek ve konuşma sorunları: Özellikle baskın (genellikle sol) temporal lob ameliyatlarından sonra bellek ya da kelime bulmada güçlük olabilir.
• Görme alanı kaybı: Temporal lob ameliyatından sonra görme alanının üst köşesinde kayıp görülebilir; çoğu zaman kalıcıdır ama hastaların çoğu günlük yaşamda fark etmez.
• Güçsüzlük ya da felç: Hareket bölgelerine yakın ameliyatlarda geçici ya da kalıcı güçsüzlük olabilir.
• Ruhsal değişiklikler: Ameliyattan sonra depresyon, kaygı ya da duygu durumu değişiklikleri görülebilir.
• Nöbetlerin sürmesi: Ameliyat bazı hastalarda nöbetleri durdurmayabilir.
• Anestezi riskleri ve bacakta pıhtı: Her büyük ameliyatta olduğu gibi nadiren görülebilir.

Epilepsi ameliyatında ölüm riski çok düşüktür ama sıfır değildir. Kontrol edilemeyen epilepsinin kendisi de ciddi riskler taşıdığından, ameliyatın olası yararları ve riskleri size özel olarak değerlendirilir.

Ameliyat Öncesi Değerlendirme

Epilepsi ameliyatına karar vermek haftalar, bazen aylar süren bir değerlendirme gerektirir. Amaç, nöbetin beynin neresinden başladığını bulmak ve bu bölgenin güvenle çıkarılıp çıkarılamayacağını belirlemektir.

• Video EEG izlemi: Hasta birkaç gün hastanede yatırılır; beyin dalgaları ve görüntü aynı anda kaydedilerek nöbetler yakalanır. Nöbet yakalamak için ilaç dozları doktor kontrolünde azaltılabilir.
• Beyin MR: Epilepsi protokolüyle çekilen MR, nöbete yol açabilecek yapısal değişiklikleri gösteren temel tetkiktir.
• PET ve SPECT: Beyin metabolizmasını ve kanlanmasını göstererek odağın yerini belirlemeye yardım eder.
• Nöropsikolojik testler: Bellek, dil, dikkat ve diğer zihinsel işlevler ölçülür; ameliyatın bu işlevlere etkisi öngörülmeye çalışılır.
• Fonksiyonel MR ve benzeri testler: Konuşma ve bellek merkezlerinin hangi tarafta ve nerede olduğunu gösterir.
• İnvaziv EEG: Odak kesin belirlenemezse, beyin yüzeyine ya da içine elektrotlar yerleştirilerek nöbetler doğrudan kaydedilebilir. Bu da ayrı bir küçük ameliyat ve birkaç günlük yatış gerektirir.
• Psikiyatrik değerlendirme: Ruhsal durum ameliyat öncesinde değerlendirilir ve gerekirse destek planlanır.

Tüm sonuçlar nöroloji, beyin cerrahisi, radyoloji, nöropsikoloji ve psikiyatri uzmanlarının katıldığı ekip toplantısında tartışılır ve size uygun yöntem birlikte belirlenir.

Rutin Tetkikler ve Anestezi Değerlendirmesi

Kan sayımı, pıhtılaşma değerleri ve biyokimya gibi kan tahlilleri yapılır, gerekirse kan grubu belirlenir. Anestezi uzmanı genel sağlık durumunuzu, kullandığınız ilaçları ve alerjilerinizi değerlendirir.

İlaçlar

• Epilepsi ilaçları: Doktorunuz aksini söylemedikçe epilepsi ilaçlarınızı ameliyat sabahı da az bir yudum suyla almaya devam edin. İlaçları kendiliğinden atlamak ya da bırakmak nöbetlere yol açabilir.
• Kan sulandırıcılar: Kan sulandırıcı ya da aspirin gibi ilaçlar kullanıyorsanız bunları doktorunuza danışmadan bırakmayın; ne zaman ara verileceğini hekiminiz belirler.
• Bitkisel ürünler ve takviyeler: Kullandığınız tüm ürünleri doktorunuza bildirin.

Açlık

Katı yiyecekler genellikle ameliyattan 6 saat önce kesilir; su gibi berrak sıvılar ameliyattan 2 saat öncesine kadar içilebilir. Kesin süreyi anestezi ekibi size söyler.

Sigara ve Alkol

Sigara anestezi risklerini artırır ve yara iyileşmesini geciktirir; mümkünse ameliyattan birkaç hafta önce bırakılması önerilir. Alkol nöbet eşiğini düşürür ve ilaçlarla etkileşir; ameliyat öncesi dönemde içilmemelidir.

Hazırlık

• Hastaneye genellikle ameliyattan önceki gün ya da ameliyat sabahı yatılır.
• Ameliyat sonrası ilk haftalarda yanınızda kalacak ve size yardım edecek birini ayarlayın.
• Ameliyatın yararları, riskleri ve beklenen sonuç hakkında aklınıza takılanları önceden ekibinize sorun.

İlk Günler

Ameliyattan sonra ilk gece genellikle yoğun bakımda ya da yakın izlem yapılan bir birimde geçirilir. Uyanınca bilinç, konuşma ve hareketler düzenli aralıklarla kontrol edilir. Durum uygunsa ertesi gün servise geçilir ve hasta erken dönemde ayağa kaldırılır. Hastanede kalış genellikle 3-5 gündür; çoğu merkezde taburculuk öncesi kontrol MR ya da tomografisi çekilir.

Ağrı, Şişlik ve Bulantı

İlk günlerde baş ağrısı, ameliyat bölgesinde ve göz çevresinde şişlik olması beklenir. Ağrı ilaçlarla kontrol edilir ve genellikle 1-2 haftada belirgin şekilde azalır. Bulantı ve baş dönmesi ilk günlerde görülebilir ve ilaçlarla hafifletilir.

Ameliyattan Sonra Nöbet

Ameliyattan sonraki ilk günlerde nöbet görülebilir ve bu her zaman ameliyatın başarısız olduğu anlamına gelmez. Ameliyatın nöbetler üzerindeki gerçek etkisi aylar içinde anlaşılır.

Yara Bakımı

Yarayı temiz ve kuru tutun. Dikiş ya da zımbalar genellikle 7-14 gün içinde alınır. Doktorunuz izin verdikten sonra saçınızı hafif bir şampuanla yıkayabilirsiniz; yarayı ovmayın. Yara tamamen iyileşene kadar havuz, deniz, sauna ve buhar banyosundan kaçının.

İlaç Kullanımı

Ameliyattan sonra epilepsi ilaçlarına aynı şekilde devam edilir. Uzun bir nöbetsiz dönemden sonra, nöroloğunuz uygun görürse ilaçlar yavaş yavaş azaltılabilir. Bazı hastalarda ilaçlar tamamen bırakılabilir, bazılarında ise daha az ilaçla devam etmek gerekir. İlaçları asla kendiliğinden azaltmayın ya da bırakmayın; ani kesmek ağır nöbetlere yol açabilir.

İyileşme Takvimi

• İlk hafta: Evde dinlenme, kısa yürüyüşler. İlk haftalarda yanınızda bir yakınınızın bulunması önerilir.
• 2-6. hafta: Günlük aktiviteler yavaş yavaş artırılır. Yorgunluk, hafif baş ağrısı ve dikkat dağınıklığı bu dönemde sık görülür ve zamanla azalır.
• 1-3. ay: Çoğu hasta okula ya da işe döner. Ağır bedensel işlerde süre uzayabilir.

İşe, Spora ve Araç Kullanmaya Dönüş

• İş ve okul: Genellikle 1-3 ay içinde, bazen yarı zamanlı başlayarak dönülür.
• Spor: Yürüyüş erken dönemde başlanabilir. Kafa darbesi riski olan ve temaslı sporlara dönüş için doktorunuzun onayı gerekir; bu genellikle birkaç ay sürer.
• Araç kullanma: Nöbetsiz geçen süreye ve ehliyet düzenlemelerine bağlıdır; genellikle uzun bir nöbetsiz dönem gerekir. Karar nöroloğunuzla birlikte verilmelidir.
• Uçak yolculuğu: Kafatası açılan ameliyatlardan sonra uçak yolculuğu için bir süre beklemek gerekebilir; zamanını doktorunuza sorun.

Ruhsal Destek

Ameliyattan sonra depresyon, kaygı ya da duygu durumu değişiklikleri görülebilir. Nöbetlerin azalması ya da durmasıyla yaşamın değişmesine alışmak da zaman alabilir. Bu durumlarda psikiyatrik ya da psikolojik destek almak faydalıdır.

Kontroller

Dikiş kontrolünden sonra nöroloji ve beyin cerrahisi kontrolleri genellikle ilk yıl içinde belirli aralıklarla, sonrasında daha seyrek yapılır. Bu kontrollerde EEG, MR ve nöropsikolojik testler tekrarlanabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?

• Ateş, yarada kızarıklık, akıntı ya da açılma
• Yaradan ya da burundan berrak, sulu sıvı gelmesi
• Giderek artan baş ağrısı, kusma, ense sertliği ya da uykuya eğilim
• Yeni ortaya çıkan güçsüzlük, konuşma ya da görme bozukluğu
• Beş dakikadan uzun süren ya da peş peşe gelen nöbetler (hemen acil yardım çağırın)