HASTALIK

Tiroid Bezi Hastalıkları

Tiroid hastalıkları; boynun ön kısmındaki kelebek şeklindeki tiroid bezinin az ya da fazla çalışması, büyümesi, nodül oluşması veya iltihaplanması ile ortaya çıkan bir hastalık grubudur. Hipotiroidi, hipertiroidi, guatr, Hashimoto, Graves hastalığı ve tiroid kanseri bu grupta…

Tıbbi olarak kontrol eden: Op. Dr. Necat KaplanKontrol tarihi: 08.11.2026 · Son güncelleme: 15.11.2026
Tiroid Bezi Hastalıkları

Özet

Tiroid, boynun ön kısmında soluk borusunun önünde yer alan, kelebek biçimli küçük bir hormon bezidir. Salgıladığı tiroksin (T4) ve triiyodotironin (T3) hormonları vücudun enerji kullanımını, kalp hızını, vücut ısısını, sindirimi ve büyüme gelişmeyi düzenler. Bezin salgısı hipofizden gelen TSH hormonu ile kontrol edilir.

Tiroid hastalıkları dört ana başlıkta toplanabilir: bezin az çalışması (hipotiroidi), fazla çalışması (hipertiroidi), büyümesi (guatr) ve bez içinde yumru (nodül) oluşması. Tiroid iltihapları (tiroiditler) ve tiroid kanseri de bu gruba girer. Hastalıklar her yaşta görülebilir ve kadınlarda erkeklerden belirgin biçimde daha sık rastlanır.

Çoğu tiroid hastalığı basit kan testleriyle tanınır ve ilaçla iyi kontrol edilebilir. Belirtiler yorgunluk, kilo değişikliği ya da çarpıntı gibi başka hastalıklara da benzediği için tanı gecikebilir. Bu yazıda tiroid hastalıklarının türleri, belirtileri, tanısı ve tedavi seçenekleri özetlenmektedir.

Hakkında

Tiroid Bezi Nedir, Ne İş Yapar?

Yetişkinde ortalama 15-25 gram ağırlığındaki tiroid, boynun ön kısmında iki lobdan oluşur. Hipofiz bezi TSH salgılayarak tiroidi uyarır; tiroid de T4 ve T3 üretir. Kanda hormon düzeyi yükselince TSH azalır, düştüğünde artar. Bu geri bildirim dengesi bozulduğunda tiroid hastalıkları ortaya çıkar. Hormon yapımı için iyot gereklidir.

Başlıca Tiroid Hastalıkları

Hipotiroidi (Tiroid Yetersizliği)

Bezin yeterli hormon üretememesidir. En sık nedeni, bağışıklık sisteminin tiroide zarar verdiği Hashimoto tiroiditidir. Tedavisinde eksik hormonu yerine koyan levotiroksin kullanılır; doz kan testlerine göre ayarlanır ve tedavi çoğu hastada uzun süreli ya da ömür boyudur. İlacı aç karnına, çoğunlukla sabah, su ile ve demir, kalsiyum gibi takviyelerden ayrı zamanda almak emilimi artırır. Hekime danışmadan doz değiştirmeyin ya da ilacı bırakmayın.

Hipertiroidi (Tiroid Fazla Çalışması)

Tiroidin fazla hormon üretmesidir. En sık nedeni otoimmün bir hastalık olan Graves hastalığıdır; diğer nedenler toksik nodül, toksik multinodüler guatr ve bazı tiroiditlerdir. Tedavi seçenekleri antitiroid ilaçlar (ör. metimazol), radyoaktif iyot ve ameliyattır. Seçim hastanın yaşına, nedene, gebelik planına, guatrın büyüklüğüne ve göz tutulumuna göre hekimle birlikte yapılır. Çarpıntıyı ve titremeyi azaltmak için beta bloker ilaçlar da kullanılabilir. Bu ilaçları doktor önerisi olmadan kullanmayın.

Guatr (Tiroid Büyümesi) ve Nodüller

Guatr, tiroidin yaygın ya da nodüler büyümesidir. Dünyada en sık neden iyot eksikliğidir; Hashimoto ve Graves hastalığı da bezi büyütebilir. Nodül ise bez içinde ayrı bir yumrudur. Nodüllerin büyük çoğunluğu iyi huyludur, ancak ultrason ve gerektiğinde ince iğne biyopsisi ile değerlendirilir. Küçük, belirti vermeyen iyi huylu nodüller çoğunlukla yalnızca izlenir. Boyunda baskı, yutma ya da nefes darlığı yapan büyük guatrlarda, şüpheli ya da kötü huylu nodüllerde ve bazı hipertiroidi tiplerinde ameliyat gerekebilir.

Tiroiditler

Tiroid iltihaplarının genel adıdır. Hashimoto (kronik otoimmün tiroidit), doğum sonrası tiroidit ve virüs sonrası ortaya çıkan subakut tiroidit en bilinenleridir. Bazıları geçici hipertiroidi, ardından hipotiroidi yapabilir; bazılarında ağrı ve ateş olabilir.

Tiroid Kanseri

Tiroid nodüllerinin küçük bir kısmı kanserdir. Çoğunluğu (papiller ve foliküler tipler) yavaş seyreder ve tedaviyle yüksek oranda iyi sonuç alınır. Ana tedavi ameliyattır; gerekli hastalarda ameliyat sonrası radyoaktif iyot ve ömür boyu hormon tedavisi eklenir. Tip ve evreye göre izlem planı hekim tarafından yapılır.

Hangi Doktora Gidilir?

Tiroid hastalıklarının tanı ve izlemi çoğunlukla endokrinoloji (iç hastalıkları) bölümünce yapılır. Ameliyat gereken durumlarda genel cerrahi ya da kulak burun boğaz hekimleri devreye girer; çocuklarda çocuk endokrinolojisi bakar.

Görülme Sıklığı

Tiroid hastalıkları dünyada ve Türkiye'de sık görülür. Hipotiroidi ve hipertiroidi kadınlarda daha sık, yaşla birlikte nodül sıklığı da artar. Belirtiler yavaş geliştiği için kişiler yıllarca fark etmeyebilir.

Nedenleri

Hipotiroidi Nedenleri

  • Hashimoto tiroiditi: Bağışıklık sisteminin tiroid dokusuna hatalı biçimde saldırması. En sık neden.
  • İyot eksikliği: Dünyada hâlâ önemli bir nedendir.
  • Tiroid ameliyatı ya da radyoaktif iyot tedavisi sonrası.
  • Boyun bölgesine radyoterapi ve bazı ilaçlar (ör. lityum, amiodaron).
  • Doğuştan tiroid gelişim bozukluğu ve nadiren hipofiz hastalıkları (sekonder hipotiroidi).

Hipertiroidi Nedenleri

  • Graves hastalığı (otoimmün)
  • Toksik nodül ve toksik multinodüler guatr
  • Tiroiditler (geçici hormon salınımı)
  • Fazla iyot ya da bazı ilaçlar (ör. amiodaron), aşırı levotiroksin kullanımı

Guatr ve Nodül Nedenleri

İyot eksikliği, Hashimoto ve Graves hastalığı, genetik yatkınlık ve yaşla birlikte nodül oluşumu. Çocukluk çağında boyun bölgesine yüksek doz radyasyon alınması nodül ve kanser riskini artırır. Nodüllerin çoğunda belirli bir neden saptanamaz.

Hipotiroidi ve hipertiroidi tek başına kansere dönüşmez; kanser, tiroid içinde ayrı bir hücre değişimi olarak gelişir.

Belirtileri

Hipotiroidi Belirtileri

  • Yorgunluk, halsizlik, uyku hali
  • Soğuğa tahammülsüzlük, üşüme
  • Kilo alımı, kabızlık
  • Cilt kuruluğu, saç dökülmesi, ses kalınlaşması
  • Kas ve eklem ağrısı, unutkanlık, depresif duygudurum
  • Kadınlarda adet düzensizliği ya da ağır ve uzun süren adet kanaması
  • Nabız yavaşlığı, kolesterol yüksekliği

Hipertiroidi Belirtileri

  • Çarpıntı, hızlı nabız, el titremesi
  • Sıcağa tahammülsüzlük, terleme
  • İştah artışına rağmen kilo kaybı
  • Huzursuzluk, sinirlilik, uykusuzluk
  • Sık dışkılama, kas güçsüzlüğü
  • Adet düzensizliği; Graves hastalığında gözlerde çıkıntı, batma, çift görme (tiroid göz hastalığı)

Guatr ve Nodül Belirtileri

Çoğunda belirti olmaz. Büyüdüğünde boyunda şişlik, yutma güçlüğü, boğazda baskı hissi, öksürük, ses kısıklığı ya da nefes darlığı görülebilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

  • Yukarıdaki belirtiler birkaç hafta ya da daha uzun sürüyorsa randevu alıp bir hekime başvurun.
  • Boyunda ele gelen yumru, hızla büyüyen şişlik, kalıcı ses kısıklığı, yutma güçlüğü için gecikmeden başvurun.
  • Acil servise gidin: Hipertiroidi bilinen ya da şüphelenilen kişide çok yüksek ateş, şiddetli çarpıntı ve huzursuzluk, kafa karışıklığı, kusma ya da bayılma (tiroid fırtınası); hipotiroidide aşırı uyku hali, bilinç bulanıklığı, çok düşük vücut ısısı, nefes yavaşlaması (miksödem koması); boyun şişliğiyle birlikte nefes almada zorluk; göğüs ağrısı ya da ritim bozukluğu belirtileri.

Tanı ve Teşhis Yöntemleri

Tiroid hastalıklarının tanısı hasta öyküsü, boyun muayenesi, kan testleri ve görüntülemeyle konur.

  • TSH: İlk ve en önemli testtir. Hipotiroidide genellikle yüksek, hipertiroidide düşüktür.
  • Serbest T4 ve serbest T3: Hormon düzeyini gösterir ve tabloyu netleştirir.
  • Antikorlar: Anti-TPO ve anti-tiroglobulin Hashimoto tanısını, TSH reseptör antikoru (TRAb) Graves hastalığını destekler.
  • Tiroid ultrasonografisi: Boyuta, nodül sayısına ve özelliklerine bakar; ağrısız ve radyasyonsuzdur.
  • İnce iğne aspirasyon biyopsisi: Şüpheli nodülden ultrason eşliğinde hücre örneği alınır; sonuçlar Bethesda sınıflamasına göre yorumlanır.
  • Tiroid sintigrafisi: Nodülün hormon üretip üretmediğini göstermek için seçilmiş hastalarda yapılır.
  • Diğer: Gerekirse kalsitonin, boyun BT ya da MR.

Tek bir anormal TSH değeri her zaman hastalık demek değildir; hekim değerleri tekrarlatabilir ve ilaç, hastalık, gebelik gibi etkenleri göz önüne alır. Test için ilaç saati konusunda hekim önerilerini uygulayın.

Risk Faktörleri

  • Kadın cinsiyet: Hipotiroidi, hipertiroidi ve nodüller kadınlarda daha sıktır.
  • Aile öyküsü: Ailede tiroid hastalığı, tiroid kanseri ya da otoimmün hastalık olması.
  • İleri yaş: Özellikle hipotiroidi ve nodül sıklığı yaşla artar.
  • Diğer otoimmün hastalıklar: Tip 1 diyabet, çölyak hastalığı, romatoid artrit, vitiligo gibi.
  • İyot eksikliği ya da fazlalığı: İyot yetersiz bölgelerde guatr sıktır; aşırı iyot da bazı kişilerde sorun yaratabilir.
  • Boyun radyasyonu ya da önceki tiroid tedavisi.
  • Gebelik ve doğum sonrası dönem ile bazı ilaçlar.
  • Sigara: Graves hastalığında göz tutulumu riskini belirgin artırır.
  • Down ve Turner sendromu gibi genetik durumlar.

Komplikasyonları

Tedavi Edilmeyen Hipotiroidi

Kolesterol yüksekliği ve kalp hastalığı riski, kısırlık, düşük, depresyon, sinir hasarı, gebelikte bebeğin gelişimini olumsuz etkileme ve nadiren miksödem koması görülebilir. Doğuştan hipotiroidi erken tedavi edilmezse zihinsel ve fiziksel gelişim geriliği yapabilir; bu nedenle yenidoğan taraması yapılır ve erken başlanan tedaviyle gelişim çoğunlukla normaldir.

Tedavi Edilmeyen Hipertiroidi

Kalp ritim bozukluğu (atriyal fibrilasyon), kalp yetmezliği, kemik erimesi, gebelikte düşük ve erken doğum riski ve tiroid fırtınası görülebilir. Graves hastalığında göz sorunları görme kaybına kadar ilerleyebilir.

Guatr ve Nodül

Büyük guatr soluk boru ve yemek borusuna baskı yapabilir. Toksik nodül hipertiroidiye yol açabilir. Küçük bir kısmı tiroid kanseridir; erken tanıda sonuçlar iyidir.

Tedavi İlişkili Sorunlar

  • İlaç dozu fazla ise hipertiroidi belirtileri, yetersiz ise hipotiroidi belirtileri görülür; bu nedenle düzenli kontrol gerekir.
  • Antitiroid ilaçlarda nadir ama ciddi karaciğer hasarı ve beyaz kan hücresi azalması olabilir; boğaz ağrısı, ateş, sarılık olursa ilacı hemen bırakıp hekime başvurun.
  • Tiroid ameliyatında nadir olarak ses kısıklığı (ses siniri hasarı), düşük kalsiyum (paratiroid hasarı) ve kanama görülebilir.

Gebelik

Tiroid hastalığı olan kadınlar gebeliği hekimle planlamalıdır. Levotiroksin gebelikte güvenle kullanılır ve bırakılmamalıdır; ihtiyaç genellikle artar, TSH düzenli izlenir. Hipertiroidide ilaç seçimi (özellikle ilk üç ay) hekim kararıyla yapılır. Kontrol altında olmayan tiroid hastalığı düşük, erken doğum ve bebekte gelişimsel sorun riskini artırır.

Nasıl Önlenir

Hashimoto ve Graves gibi otoimmün tiroid hastalıkları bugün için önlenemez. Ancak bazı durumlar önlenebilir ve erken tanı sonucu iyileştirir.

  • Yeterli iyot alımı: İyotlu tuz kullanmak iyot eksikliğine bağlı guatrı önler. Günlük gereksinim yaklaşık olarak 5 yaş altı için 90 mikrogram, 6-12 yaş için 120 mikrogram, yetişkinler için 150 mikrogram, gebe ve emziren kadınlar için 250 mikrogramdır. Tuzu aşırı tüketmeyin; kalp ve tansiyon sorunları için tuz sınırlaması gereken kişiler hekimlerine danışmalıdır.
  • İyot takviyelerini ve "tiroid destekleyici" ürünleri doktora danışmadan kullanmayın; fazla iyot tiroid fonksiyonlarını bozabilir. Bitkisel ürünlerin tiroid hastalıklarını tedavi ettiğine dair bilimsel kanıt sınırlıdır, doktorunuza danışın.
  • Sigarayı bırakmak, özellikle Graves hastalığında göz hastalığı riskini azaltır.
  • Boyun bölgesine gereksiz radyasyondan kaçınılmalıdır.
  • Riskli gruplarda (aile öyküsü, diğer otoimmün hastalıklar, gebelik planlayanlar) TSH kontrolü hekim önerisiyle yapılır.
  • İlaç kullananlarda doz ve kontrol programı aksatılmamalıdır; ilaçlar düzenli ve doğru saatte alınmalıdır.
  • Yenidoğan topuk kanı taraması doğuştan hipotiroidiyi erken yakalar.

Tedavi Seçenekleri

İlgili tedaviler

Sık Sorulan Sorular

Tiroid bezi nedir ve ne işe yarar?

Tiroid, boynun ön kısmında kelebek şeklinde yerleşmiş bir hormon bezidir. Ürettiği T3 ve T4 hormonları enerji kullanımını, kalp hızını, vücut ısısını ve sindirimi düzenler.

Tiroid hastalıkları nelerdir?

Başlıca hipotiroidi (az çalışma), hipertiroidi (fazla çalışma), guatr (büyüme), nodül, tiroiditler (iltihap) ve tiroid kanseridir. Hashimoto ve Graves hastalığı en sık görülen otoimmün tiroid hastalıklarıdır.

Hipotiroidi belirtileri nelerdir?

Yorgunluk, üşüme, kilo alımı, kabızlık, cilt kuruluğu, saç dökülmesi ve adet düzensizliği sık görülür. Belirtiler yavaş geliştiği için fark edilmeyebilir; tanı TSH ve serbest T4 kan testleriyle konur.

Hipertiroidi belirtileri nelerdir?

Çarpıntı, el titremesi, terleme, sıcağa tahammülsüzlük, kilo kaybı ve huzursuzluk sık görülür. Belirtiler varsa hekime başvurun; ateşle birlikte şiddetli çarpıntı ve bilinç bulanıklığı varsa acile gidin.

Hashimoto hastalığı nedir?

Hashimoto, bağışıklık sisteminin tiroid dokusuna hatalı biçimde saldırdığı, hipotiroidinin en sık nedeni olan otoimmün bir tiroid iltihabıdır. Bazı hastalar yıllarca normal tiroid fonksiyonunda kalır; hipotiroidi gelişirse levotiroksin ile tedavi edilir.

Graves hastalığı nedir?

Graves, bağışıklık sisteminin tiroidi aşırı çalışmaya uyardığı otoimmün bir hipertiroidi nedenidir. Gözlerde çıkıntı gibi bulgulara yol açabilir; tedavisinde antitiroid ilaç, radyoaktif iyot ya da ameliyat seçenekleri hekimle birlikte değerlendirilir.

Guatr nedir, nasıl tedavi edilir?

Guatr tiroid bezinin büyümesidir; en sık neden dünyada iyot eksikliğidir. Küçük ve belirti vermeyen guatr izlenir, hormon bozukluğu varsa ilaç, büyük baskı yapan ya da şüpheli guatrda ameliyat ya da bazı hastalarda radyoaktif iyot uygulanabilir.

Tiroid nodülü kansere dönüşür mü?

Nodüllerin büyük çoğunluğu iyi huyludur. Ultrason ve gerekirse ince iğne biyopsisi ile nodülün özellikleri değerlendirilir; iyi huylu nodüller çoğunlukla belirli aralıklarla izlenir.

Tiroid kanseri tedavi edilebilir mi?

Tiroid kanserlerinin çoğu, özellikle papiller ve foliküler tipler, yavaş seyreder ve tedaviye iyi yanıt verir. Ana tedavi ameliyattır; hastaya göre radyoaktif iyot ve hormon tedavisi eklenebilir. Sonuç kesin değildir, izlem planı için onkoloji ve endokrinoloji ekibine danışın.

Tiroid hastalığı tanısı nasıl konur?

İlk adım TSH ve serbest T4 kan testidir; antikorlar ve tiroid ultrasonografisi eklenir. Nodülden şüphelenilirse ince iğne biyopsisi yapılabilir.

Tiroid ilacı nasıl kullanılmalıdır?

Levotiroksin genellikle sabah aç karnına, su ile ve kahvaltıdan yaklaşık yarım saat önce alınır; demir ve kalsiyum takviyelerinden birkaç saat ayrı alınmalıdır. Hekime danışmadan doz değiştirmeyin ya da ilacı bırakmayın.

Tiroid ilacı ömür boyu mu kullanılır?

Hipotiroidi nedeni kalıcı ise (ör. Hashimoto sonrası ya da tiroid alındıktan sonra) tedavi çoğunlukla ömür boyudur. Bazı geçici tiroiditlerde ilaç belirli bir süre sonra bırakılabilir; bu karar hekimle birlikte verilir.

Gebelikte tiroid ilacı kullanılır mı?

Evet. Hipotiroidi nedeniyle kullanılan levotiroksin gebelikte güvenle kullanılır ve bırakılmamalıdır; tedavi edilmeyen hipotiroidi anne ve bebek için risklidir. Gebelikte doz sıklıkla artırıldığı için TSH düzenli izlenir; ilacınızı kendi başınıza değiştirmeyin.

Tiroid hastalığı olan kadın hamile kalabilir mi?

Evet. Hormon düzeyleri kontrol altındayken çoğu kadın sağlıklı gebelik geçirir. Gebelik planlıyorsanız önce hekiminize başvurun; kontrolsüz tiroid hastalığı düşük ve erken doğum riskini artırabilir.

Tiroid hastalığında beslenmede nelere dikkat edilmelidir?

Yeterli iyot alımı için iyotlu tuz kullanılmalıdır. Belirli bir besinin tiroid hastalığını tedavi ettiği gösterilmemiştir; iyot ve bitkisel takviyeleri doktora danışmadan kullanmayın.

Tiroid hastalığı kilo aldırır mı?

Hipotiroidi metabolizmayı yavaşlatarak sınırlı bir kilo artışına, hipertiroidi ise kilo kaybına yol açabilir. Hormon düzeyi dengelenince bu değişikliklerin bir kısmı geriler; ancak kilo sorunu yalnız tiroid ile açıklanmaz.

Tiroid hastalıkları cinsel hayatı ve adet düzenini etkiler mi?

Hormon dengesizliği istek azalmasına ve kadınlarda adet düzensizliğine yol açabilir. Tiroid dengesi sağlandığında bu sorunlar çoğunlukla düzelir; devam ederse hekime danışın.

Tiroid fırtınası ve miksödem koması nedir?

Tiroid fırtınası ağır hipertiroidide, miksödem koması ağır hipotiroidide görülen nadir ama yaşamı tehdit eden durumlardır. Yüksek ateş, bilinç bulanıklığı ya da aşırı uyku hali, nefes sorunu varsa hemen acile başvurulmalıdır.

Kaynaklar

  1. NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Underactive thyroid (hypothyroidism)
  2. NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Overactive thyroid (hyperthyroidism)
  3. MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Thyroid Diseases
  4. Cleveland Clinic. Thyroid Disease: What It Is, Causes, Symptoms & Treatment
  5. Osmangazi Tıp Dergisi (DergiPark). ÇOCUK VE ADOLESANLARDA HASHİMOTO TİROİDİTİ / HASHIMOTO THYROIDITIS IN CHILDREN AND ADOLESCENTS
  6. Türk Pediatri Arşivi (DergiPark). Hashimoto tiroiditli hastalarımızın özellikleri
İlgili Tedaviler 1İlgili Ameliyatlar 0