Spina Bifida Hastalığı
Spina bifida (açık omurga), bebeğin gelişimi sırasında omurga ve omurilik çevresindeki yapıların tam kapanmaması ile ortaya çıkan doğumsal bir nöral tüp defektidir. Gizli (occulta), meningosel ve meningomyelosel gibi türleri vardır ve etkisi hafif bir kemik açıklığından…

Özet
Spina bifida, Latince kökeniyle ayrık omurga anlamına gelir. Bebeğin anne karnındaki gelişimi sırasında omurga ve omuriliği saran yapılar tam kapanmaz. Bu durum nöral tüp defektleri adı verilen doğumsal sorunlar grubunun en bilinen üyesidir. Nöral tüp, gebeliğin ilk haftalarında kapanarak beyni ve omuriliği oluşturan yapıdır. Kapanma yaklaşık gebeliğin dördüncü haftasında, yani çoğu kadının henüz hamile olduğunu fark etmediği dönemde tamamlanır.
Hastalığın etkisi türüne ve açıklığın yerine göre çok değişir. Gizli spina bifida (occulta) çoğu zaman hiç belirti vermez ve tesadüfen fark edilir. Meningomyelosel ise en ağır türdür; omurilik ve sinirler sırtta bir kese içinde dışarı doğru uzanır ve bacaklarda güçsüzlük, idrar ve bağırsak kontrolünde sorun, beyinde sıvı birikmesi (hidrosefali) gibi sonuçlar doğurabilir.
Spina bifidanın tek bir kesin nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, anne adayının folik asit (B9 vitamini) düzeyi, bazı ilaçlar ve annedeki diyabet ve obezite gibi etkenler birlikte rol oynar. Gebelik planlayan kadınların günlük folik asit takviyesi almasıyla risk belirgin biçimde azaltılabilir, ancak sıfırlanamaz. Hastalığın ömür boyu süren bir izlem gerektirdiğini, buna karşın bakımı sağlayan çok disiplinli ekiplerle birlikte birçok kişinin okula gidebildiğini, çalışabildiğini ve bağımsız bir yaşam sürebildiğini bilmek önemlidir.
Hakkında
Spina Bifida Nedir?
Spina bifida, omurganın arka kısmındaki kemik halkaların (omurların) bir ya da birkaç düzeyde tam kapanmaması durumudur. Açıklığın bulunduğu bölgeden omurilik zarları ya da omurilik ve sinirler dışarı doğru çıkabilir. Açıklık boyun, sırt, bel ya da kuyruk sokumu bölgesinde olabilir; en sık bel ve sakrum (kuyruk sokumu) çevresinde görülür. Açıklığın yeri ne kadar yüksekse, genellikle etkilenen sinir ve kas alanı da o kadar geniş olur.
Hastalığın görülme sıklığı ülkelere, bölgelere ve folik asit takviyesi ya da un zenginleştirme programlarına göre değişir. Gıdaların folik asitle zenginleştirildiği ve gebelik öncesi takviyenin yaygın olduğu ülkelerde sıklık belirgin olarak azalmıştır. Ülkemizde de buğday ununun folik asitle zenginleştirilmesi zorunlu hale getirilmiştir.
Spina Bifida Occulta (Gizli Spina Bifida)
En hafif türdür. Omurgada küçük bir kemik açıklığı vardır, ancak omurilik ve zarları dışarı çıkmamıştır, üstü deri ile örtülüdür. Çoğu kişide hiçbir belirti yoktur ve genellikle başka bir nedenle çekilen röntgen ya da MR görüntülemesinde tesadüfen saptanır. Bazen açıklığın üzerindeki deride çukurcuk, tüy tutamı, koyu leke ya da sivilce benzeri bir yapı görülebilir. Bu cilt bulguları varsa çocuk doktoru ya da çocuk beyin cerrahisi tarafından değerlendirme yapılması önerilir, çünkü bazı çocuklarda omurilik aşağıda bağlı kalır (gergin omurilik sendromu) ve zamanla ayak deformitesi, bacak güçsüzlüğü, bel ağrısı ya da idrar ve dışkı kontrolünde sorun ortaya çıkabilir. Belirti vermeyen occulta çoğu zaman tedavi gerektirmez.
Meningosel
Omurilik zarlarının (meninksler) ve omurilik sıvısının açıklıktan dışarı çıkarak sırtta bir kese oluşturduğu nadir bir türdür. Kesenin içinde omurilik ve sinirler bulunmaz ya da çok azdır. Bu nedenle sinir hasarı ve işlev kaybı genellikle daha hafiftir. Kese ameliyatla çıkarılır ve açıklık kapatılır; hidrosefali bu türde nadir görülür.
Meningomyelosel (Miyelomeningosel)
Açık spina bifidanın en sık görülen ve en ağır türüdür. Kesenin içinde omurilik dokusu ve sinirler de bulunur. Doğumda sırtta açık ya da ince bir zarla örtülü bir kese görülür. Etkilenen düzeyin altında bacaklarda güçsüzlük ya da felç, his kaybı, mesane ve bağırsak kontrolünde bozukluk görülür. Bu bebeklerin büyük çoğunluğunda beyinde sıvı birikmesi (hidrosefali) gelişir ve çoğu zaman şant adı verilen ince bir tüple tedavi gerekir. Chiari II malformasyonu olarak adlandırılan, beyincik ve beyin sapının kafatasının tabanındaki açıklığa doğru sarktığı bir beyin yapı farklılığı da bu türde sık eşlik eder.
Tedavi Seçenekleri
Spina bifidada omurilikteki hasar tamamen geri döndürülemez, bu nedenle tedavi hasarın ilerlemesini önlemeyi, komplikasyonları azaltmayı ve işlevi en üst düzeye çıkarmayı hedefler. Tedavi çocuk cerrahisi, çocuk beyin cerrahisi, çocuk nörolojisi, çocuk ürolojisi, ortopedi, fizik tedavi ve rehabilitasyon ile hemşirelik ve psikososyal destek gibi birçok alanı içeren bir ekip tarafından yürütülür.
- Doğumdan sonra kapatma ameliyatı: Meningomyelosel ve meningosel ameliyatla kapatılır. Enfeksiyon riskini azaltmak için bu ameliyat genellikle doğumdan sonraki ilk günlerde (çoğu merkezde ilk 24-72 saat içinde) yapılır.
- Şant ya da endoskopik girişim: Hidrosefali varsa beyindeki fazla sıvı ince bir tüple (şant) karına yönlendirilir. Bazı çocuklarda endoskopik üçüncü ventrikülostomi adı verilen farklı bir yöntem de düşünülebilir. Şant tıkanması ve enfeksiyonu acil değerlendirme gerektirir.
- Doğum öncesi (fetal) cerrahi: Seçilmiş gebeliklerde, genellikle 19 ile 26. haftalar arasında, deneyimli merkezlerde defekt anne karnındayken kapatılabilir. Büyük bir araştırma bu yöntemin şant gereksinimini ve bazı hareket sonuçlarını iyileştirebildiğini göstermiştir; buna karşılık erken doğum ve rahim ile ilgili riskleri vardır. Karar, anne adayı ve ailesiyle detaylı konuşularak verilir.
- Mesane ve bağırsak bakımı: İdrar yapma kasları ve sinirleri etkilendiğinde idrar mesanede kalabilir ve böbreklere zarar verebilir. Bu nedenle çoğu çocukta düzenli aralıklarla temiz kateterizasyon (mesanenin ince bir sonda ile boşaltılması), bazen ilaç tedavisi ve düzenli üroloji kontrolleri gerekir. Bağırsak için düzenli bir boşaltım programı uygulanır.
- Fizik tedavi, ortez ve yürüme destekleri: Kas gücünü ve eklem hareketini korumak için fizik tedavi, atel ya da ortez, baston, yürüteç ve gerektiğinde tekerlekli sandalye kullanılır. Hangi desteğin gerektiği açıklığın düzeyine göre değişir.
- Ortopedik ve diğer ameliyatlar: Ayak ve kalça deformiteleri, skolyoz ve gergin omurilik gibi sorunlar için ek girişimler gerekebilir.
Hiçbir ilacı ya da tedavi planını doktorunuza danışmadan başlatmayın, değiştirmeyin ya da bırakmayın. Spina bifidalı kişilerde lateks (doğal kauçuk) alerjisi sık görüldüğü için ameliyat ve sağlık hizmetlerinde lateksten arınmış ortam önerilir.
Nedenleri
Spina bifidanın tek ve kesin bir nedeni yoktur. Araştırmalar, genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı çok faktörlü bir yapıya işaret eder. Sinir sisteminin ilk oluşumu sırasında nöral tüpün kapanması aksar; bu süreç gebeliğin yaklaşık dördüncü haftasında tamamlanır.
Folik Asit (B9 Vitamini) Yetersizliği
Folik asit, hücre bölünmesi ve sinir sisteminin oluşumu için gerekli bir B grubu vitaminidir. Gebelik öncesi ve ilk haftalarda yeterli folik asit alınmaması nöral tüp defekti riskini artırır. Her folik asit eksikliğinde spina bifida geliştiği anlamına gelmez; ayrıca yeterli folik asit alan kadınların bebeğinde de nadiren görülebilir. Bu nedenle folik asit riski azaltır, ancak tamamen ortadan kaldırmaz.
Genetik Etkenler
Spina bifidaya tek bir gen değil, birden çok genin ve çevresel etkenlerin birlikte yol açtığı düşünülür. Ailesinde nöral tüp defekti olan bireylerde risk daha yüksektir. Daha önce nöral tüp defektli bir bebek doğuran ailede sonraki gebelikte tekrar riski yaklaşık yüzde 2-4 düzeyindedir ve genel topluma göre belirgin olarak yüksektir. Bazı kromozom sorunları ve genetik sendromlar da nöral tüp defektine eşlik edebilir.
Gebelikte Kullanılan Bazı İlaçlar
Valproik asit ve karbamazepin gibi bazı nöbet önleyici ilaçlar nöral tüp defekti riskini artırır. Epilepsisi olan ve gebelik planlayan kadınlar ilaçlarını kendi başlarına bırakmamalı, gebelikten önce nörolog ve kadın doğum uzmanıyla görüşerek en güvenli ilaç ve doz planını belirlemelidir. Nöbet kontrolünün bozulması hem anne hem bebek için risklidir.
Annenin Sağlık Durumu
Kontrolsüz diyabet (özellikle gebelik öncesi ve ilk haftalarda yüksek kan şekeri) ve obezite nöral tüp defekti riskini artırır. Önemli olan, insülinin kendisinin spina bifidaya yol açmadığı, riskin yüksek kan şekerinden ve metabolik durumdan kaynaklandığıdır. Diyabetli kadınlar gebelik öncesinde kan şekerini hedef aralığa getirmek için doktorlarıyla birlikte plan yapmalı, insülini kendi kararlarıyla bırakmamalıdır. Gebeliğin ilk haftalarındaki yüksek ateş (örneğin sauna, sıcak küvet ya da ateşli hastalık nedeniyle) de risk artışı ile ilişkilendirilmiştir.
Alkol, sigara, hava kirliliği ve bazı kimyasallar gibi etkenler üzerine çalışmalar sürmektedir ve spina bifida ile ilişkileri kesinleşmemiştir. Yine de gebelikte alkol ve sigaradan uzak durmak genel olarak önerilir.
Belirtileri
Belirtiler, spina bifidanın türüne ve açıklığın yerine göre kişiden kişiye çok değişir. Bazı kişilerde hiç belirti olmazken bazılarında doğumda fark edilen belirgin bir kese ve ciddi işlev kaybı vardır.
Gebelikte Saptanan Bulgular
Spina bifida çoğu zaman doğumdan önce saptanır. Ayrıntılı ultrasonda omurganın kapanmadığı, sırtta kese bulunduğu ya da beyindeki sıvı boşluklarının (ventriküller) genişlediği ve beyincikte tipik değişiklikler olduğu görülebilir. Anne kanındaki AFP (alfa-fetoprotein) değerinin yüksek çıkması da olası bir nöral tüp defekti için uyarı olabilir. Bu bulgular tanı değil işarettir; kesin değerlendirme ileri ultrason, fetal MR ve perinatoloji uzmanı ile yapılır.
Doğumdan Sonra Görülebilen Belirtiler
- Sırtta, çoğunlukla bel ve kuyruk sokumu bölgesinde açık ya da ince zarla örtülü şişlik (kese)
- Bacaklarda güçsüzlük, hareket azlığı ya da felç; ayaklarda şekil bozukluğu
- Etkilenen bölgede his kaybı
- Kabızlık, dışkı kaçırma, idrar yapamama, damla damla idrar kaçırma ya da sık idrar yolu enfeksiyonu
- Başın hızla büyümesi, kafatasında şişkin ve gergin ön bölge (bıngıldak), kusma, huzursuzluk ya da aşırı uyku hali (hidrosefali işaretleri)
- Beslenme ve yutma güçlüğü ya da nefes alma sorunları (Chiari II malformasyonuna bağlı olabilir)
Gizli Spina Bifidada Dikkat Edilecek Belirtiler
Gizli spina bifidada çoğu zaman belirti yoktur. Bazı çocuklarda bel bölgesinde deride çukur, tüy tutamı, lekelenme ya da küçük şişlik görülebilir. Büyüme döneminde bacak güçsüzlüğü, yürüme bozukluğu, ayakta şekil değişikliği, yeni başlayan bel ya da bacak ağrısı ya da idrar ve dışkı kontrolünde bozulma gergin omurilik sendromuna işaret edebilir ve değerlendirme gerektirir.
Ne Zaman Doktora ya da Acile Başvurulmalı?
- Doğumda bebeğin sırtında kese varsa hemen hastaneye başvurulmalı ya da yönlendirilmelidir; bu bir acil durumdur.
- Spina bifidalı bir çocukta ateş, şiddetli baş ağrısı, tekrarlayan kusma, aşırı uyku hali, huzursuzluk, şant bölgesinde kızarıklık ya da şişlik olursa acil değerlendirme gerekir; bunlar şant tıkanması ya da enfeksiyonun işareti olabilir.
- Yeni gelişen ya da artan bacak güçsüzlüğü, idrar ve dışkı kontrol kaybı, yeni başlayan şiddetli bel ağrısı ya da yara bölgesinde akıntı gecikmeden doktora bildirilmelidir.
- Gebelik planlayan her kadın, hamile kalmadan önce folik asit konusunda doktoruna danışmalıdır.
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Spina bifida çoğu zaman gebelikte, bazen doğumdan sonra, gizli türde ise çoğu kez yaşamın ilerleyen dönemlerinde tesadüfen saptanır.
Doğum Öncesi Tarama ve Tanı
- Anne kanında AFP (alfa-fetoprotein) taraması: Genellikle gebeliğin 15 ile 20. haftaları arasında bakılır. AFP yüksekliği nöral tüp defekti şüphesini artırır. Bu bir tarama testidir ve tek başına tanı koydurmaz; yüksek çıkması başka nedenlerle (örneğin gebelik haftasının yanlış hesaplanması ya da çoğul gebelik) de olabilir.
- Ayrıntılı ultrasonografi: Tanıda en önemli yöntemdir. Çoğunlukla gebeliğin 18 ile 22. haftalarında yapılan ayrıntılı incelemede omurga açıklığı, kese ve beyindeki tipik değişiklikler görülebilir. Küçük defektler rutin ultrasonda gözden kaçabilir; bu durumda perinatoloji uzmanı daha ayrıntılı inceleme yapar.
- Fetal MR: Defektin ayrıntısını, beyin bulgularını ve fetal cerrahi uygunluğunu değerlendirmek için kullanılabilir.
- Amniyosentez: Gerekli görüldüğünde rahim içinden alınan sıvıda AFP ve ilgili göstergelere bakılabilir ve kromozom incelemesi yapılabilir. Küçük de olsa düşük riski taşıyan bir girişimdir; bu nedenle her gebelikte rutin yapılmaz, perinatoloji uzmanı gerektiğinde önerir.
Doğumdan Sonra Tanı
Meningomyelosel ve meningosel doğumda sırtta kesenin görülmesiyle fark edilir. Defektin düzeyini, beyindeki sıvı birikimini ve eşlik eden anomalileri göstermek için beyin ve omurga MR, kafa ultrasonu ya da bilgisayarlı tomografi kullanılabilir. Bebeğin kas gücü, refleksleri ve idrar-dışkı işlevleri de değerlendirilir.
Gizli spina bifida çoğunlukla tesadüfen, bel bölgesi röntgeninde ya da MR görüntülemede saptanır. Bebekte bel bölgesinde deri bulguları (çukur, tüy, leke) varsa omurga ultrasonu ya da MR ile gergin omurilik gibi eşlik eden sorunlar araştırılır. Tanıdan sonra ürodinami, böbrek ve mesane ultrasonu gibi ek testler idrar yolu işlevini izlemek için kullanılır.
Risk Faktörleri
Spina bifida her gebelikte, hiçbir risk faktörü bulunmayan kadınlarda bile görülebilir. Aşağıdaki durumlar riski artırır, ancak bu durumlara sahip olmak bebekte mutlaka spina bifida gelişeceği anlamına gelmez.
- Yetersiz folik asit alımı: Gebelikten önce ve ilk haftalarda folik asit almamak en önemli değiştirilebilir risk faktörüdür.
- Daha önce nöral tüp defektli gebelik ya da ailede öykü: Kendinde ya da yakın akrabalarında nöral tüp defekti bulunan kadınlarda risk daha yüksektir. Bu kadınlara genellikle daha yüksek doz folik asit önerilir.
- Bazı nöbet önleyici ilaçlar: Valproik asit ve karbamazepin gibi ilaçlar riski artırır. İlacı kendiniz bırakmayın; gebelik öncesinde doktorunuzla plan yapın.
- Diyabet: Gebelik öncesi ve erken gebelikte kontrolsüz diyabet riski artırır. Kan şekerini iyi kontrol etmek riski azaltır. İnsülin kullanmak riski artırmaz.
- Obezite: Gebelik öncesi obezite riskte artışla ilişkilidir. Gebelikten önce sağlıklı kiloya yaklaşmak yararlıdır, ancak bunun için kendi başınıza kısıtlayıcı diyetler uygulamayın.
- Gebeliğin ilk haftalarında yüksek vücut ısısı: Yüksek ateşli hastalıklar, sauna ve sıcak banyo riskle ilişkilendirilmiştir. Gebelikte ateşin varlığı doktora bildirilmelidir.
- Coğrafi ve etnik farklar: Bazı toplumlarda (örneğin ABD verilerinde Hispanik kökenli kadınlarda) sıklık daha yüksek bulunmuştur. Bunun nedeni karmaşıktır ve beslenme, genetik ve diğer etkenleri içerir.
- Kız bebek olması: Bazı çalışmalarda kız bebeklerde biraz daha sık görüldüğü bildirilmiştir.
Hava kirliliği, bazı kimyasallar ve radyasyon maruziyeti ile ilgili araştırmalar sürmektedir ve bu etkenlerin spina bifidaya doğrudan yol açtığı kesin olarak kanıtlanmamıştır. Gebelikte gereksiz röntgen ve kimyasal maruziyetinden kaçınmak yine de genel bir önlemdir.
Komplikasyonları
Komplikasyonların türü ve ciddiyeti, spina bifidanın tipine ve açıklığın yerine bağlıdır. Gizli spina bifidada çoğunlukla komplikasyon görülmez; meningomyeloselde ise birden fazla organ sistemi etkilenebilir. Düzenli izlem ve erken tedavi birçok komplikasyonun sonuçlarını hafifletir.
Hidrosefali ve Şant Sorunları
Meningomyelosel olan bebeklerin büyük çoğunluğunda beyin omurilik sıvısı (BOS) beyindeki boşluklarda birikir. Tedavi edilmezse bu birikim beyin basıncını artırır ve gelişimi olumsuz etkiler. Çoğu çocukta fazla sıvıyı boşaltan bir şant takılır. Şant tıkanabilir ya da enfekte olabilir; baş ağrısı, kusma, uyku hali, huzursuzluk, görme sorunları ya da ateş acil durum işaretidir.
Chiari II Malformasyonu
Meningomyeloselli bebeklerin çoğunda beyincik ve beyin sapı kafatasının tabanındaki açıklığa doğru sarkar. Çoğu zaman belirti vermez, ancak bazı çocuklarda yutma güçlüğü, nefes alma sorunları, ses kısıklığı ya da kolda güçsüzlük yapabilir ve cerrahi değerlendirme gerektirebilir.
Enfeksiyonlar (Menenjit ve İdrar Yolu Enfeksiyonları)
Doğumda açık olan kese, bakterilerin omurilik zarlarına ulaşmasına zemin hazırlayabilir; bu nedenle açıklığın hızla kapatılması önemlidir. Menenjit, beyin ve omuriliği saran zarların iltihabıdır ve tedavi edilmezse ağır hasara yol açabilir. Mesane tam boşalmadığı için sık idrar yolu enfeksiyonu görülür; tekrarlayan enfeksiyonlar ve idrarın böbreğe geri kaçışı zamanla böbrek hasarına yol açabilir.
Mesane ve Bağırsak İşlev Bozukluğu
İdrar ve dışkıyı kontrol eden sinirler etkilendiğinde idrar kaçırma, mesanenin boşalamaması, kabızlık ve dışkı kaçırma görülür. Düzenli temiz kateterizasyon, ilaçlar ve bağırsak programlarıyla bu sorunlar kontrol altına alınabilir.
Hareket ve İskelet Sorunları
Etkilenen düzeyin altında kas güçsüzlüğü, felç ve his kaybı görülür. Açıklığın yeri yükseldikçe etkilenme artar; torasik düzeyde tekerlekli sandalye genellikle gerekir, alt lomber ve sakral düzeylerde ise ortezle ya da destekle yürümek mümkün olabilir. Ayak ve kalça deformiteleri, omurga eğriliği (skolyoz), kemik zayıflığı ve kırıklar, uzun süreli oturmaya bağlı bası yaraları sık karşılaşılan sorunlardır. His kaybı olduğu için yanık, kesik ve basınç yaralarının fark edilmemesi önemli bir risktir.
Gergin Omurilik Sendromu
Omuriliğin ameliyat yarasına ya da yapışıklıklara bağlı olarak aşağıda gergin kalması, büyüme döneminde bacak güçsüzlüğü, bel ağrısı, idrar kontrolünde bozulma ve skolyoz gibi bulgulara yol açabilir. Gerekirse omuriliği serbestleştiren ameliyat yapılır.
Öğrenme, Davranış ve Psikososyal Etkiler
Spina bifidalı çocukların çoğunun zekâ düzeyi normaldir. Buna karşılık özellikle hidrosefali bulunan çocuklarda dikkat, planlama, bellek, matematik ve dil becerilerinde güçlükler daha sık görülebilir. Erken dönemde eğitim desteği ve gelişimsel değerlendirme yararlıdır. Kronik hastalıkla yaşamaya bağlı kaygı, depresyon ve sosyal zorluklar için de psikososyal destek gerekebilir.
Lateks Alerjisi, Kilo Alma ve Cinsel Sağlık
Sık ameliyat ve kateter kullanımı nedeniyle lateks alerjisi sık görülür. Hareket kısıtlılığı ile kilo alma eğilimi artar. Cinsel işlev ve doğurganlık kişiden kişiye değişir; spina bifidalı kadınlar gebe kalabilir, ancak gebelikleri yüksek riskli kabul edilir ve izlem gerektirir. Spina bifidalı erkeklerde ereksiyon ve boşalma ile ilgili sorunlar görülebilir, bu konuda üroloji uzmanıyla görüşmek yararlıdır.
Yaşam süresi, günümüzde cerrahi ve izlemdeki gelişmeler sayesinde birçok kişide yetişkinliğe uzanmaktadır; ancak şiddetli olgularda hidrosefali, şant ve böbrek komplikasyonları yaşamı tehdit edebilir. Bu yüzden belirtilerin zamanında fark edilmesi ve düzenli kontrollere devam edilmesi önemlidir.
Nasıl Önlenir
Spina bifidanın tüm olguları önlenemez, ancak folik asit kullanımı nöral tüp defektlerinin görülme riskini önemli ölçüde azaltır. Çalışmalara göre gebelik öncesi ve erken gebelikte folik asit alımı riski yaklaşık yarı yarıya ve daha fazla azaltabilir.
Folik Asit Takviyesi
- Standart doz: Çocuk doğurma çağında olan ve gebelik olasılığı bulunan her kadının günde 400 mikrogram (0,4 mg) folik asit almaya başlaması önerilir. Gebelik planlanıyorsa hamile kalmadan en az bir ay önce başlanmalı ve gebeliğin ilk 12 haftası boyunca devam edilmelidir.
- Yüksek risk durumu: Daha önce nöral tüp defektli bir gebelik geçirenler, ailede öykü olanlar, diyabeti, obezitesi olanlar ya da nöbet önleyici ilaç kullananlar için doktorlar daha yüksek bir doz (çoğunlukla günde 4 mg gibi) önerebilir. Bu dozu yalnızca doktorunuzun önerisiyle kullanın.
- Plansız gebelik sık olduğu için doğurganlık çağındaki kadınların sürekli takviye alması da seçeneklerden biridir; bunu doktorunuzla konuşun.
- Gebelik fark edildikten sonra da folik asit kullanımına devam edilir ya da yeni başlanır; koruyucu etki en çok gebelik öncesi ve ilk haftalarda başlayan kullanımla elde edilir.
Beslenme ve Yaşam Tarzı
- Folat içeren besinler (yeşil yapraklı sebzeler, baklagiller, turunçgiller, zenginleştirilmiş tahıllar) tüketilmesi önerilir, ancak yalnızca beslenmeyle yeterli miktara ulaşmak zor olabileceği için takviye önerilir.
- Gebelik öncesinde sağlıklı kiloya ulaşmak ve diyabetli kadınlarda kan şekerini hedef aralığa getirmek riski azaltabilir.
- Gebeliğin ilk haftalarında yüksek ateşten, sauna ve çok sıcak banyodan kaçınılmalı, ateşiniz olursa doktorunuza bildirmelisiniz.
- Alkol ve sigara gebelikte genel olarak önerilmez.
- Epilepsi ya da başka kronik hastalık nedeniyle ilaç kullanıyorsanız gebelik öncesinde doktorunuzla görüşün; ilacınızı kendiniz bırakmayın.
Zenginleştirilmiş Gıdalar ve Düzenli Takip
Birçok ülkede ve Türkiye’de buğday ununun folik asitle zenginleştirilmesi, nöral tüp defektlerinin azaltılmasına yönelik bir halk sağlığı önlemidir. Tek başına yeterli olmayabilir; bu nedenle gebelik planlayan kadınlar takviye de almalıdır. Gebelik süresince düzenli kontroller ve önerilen tarama testleri (kan testleri ve ayrıntılı ultrason), olası bir sorunun erken saptanmasına yardımcı olur.
Tedavi Seçenekleri
İlgili tedaviler
Sık Sorulan Sorular
Spina bifida nedir?
Spina bifida, bebeğin anne karnında gelişimi sırasında omurga ve omurilik çevresindeki yapıların tam kapanmaması ile ortaya çıkan doğumsal bir nöral tüp defektidir. Türüne göre belirtisiz hafif bir kemik açıklığından, omurilik hasarına yol açan açık bir kesete kadar değişen bir tablo oluşturur.
Spina bifidanın türleri nelerdir?
Üç ana tür vardır: gizli spina bifida (occulta), meningosel ve meningomyelosel. Gizli tür çoğunlukla belirtisizdir ve en hafif olanıdır; meningomyelosel ise omurilik ve sinirlerin kese içinde bulunduğu, en ağır ve sinir hasarına en sık yol açan türdür.
Spina bifidanın nedeni nedir?
Tek bir kesin neden bilinmemektedir; genetik yatkınlık ile gebelik öncesi ve ilk haftalardaki folik asit yetersizliği, kontrolsüz diyabet, obezite, bazı nöbet önleyici ilaçlar ve yüksek ateş gibi çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülür. Riski olan her gebelikte hastalık gelişmez, risk taşımayan bir gebelikte de görülebilir.
Spina bifida kalıtsal mıdır, bir sonraki bebekte tekrar eder mi?
Spina bifida tek bir genle kuşaktan kuşağa geçen klasik bir kalıtsal hastalık değildir; ancak aile öyküsü riski artırır. Daha önce nöral tüp defektli bebek doğuran ailede tekrar riski yaklaşık yüzde 2-4 düzeyindedir ve gebelik öncesi yüksek doz folik asit bu riski azaltabilir. Aile öyküsü olanların gebelik öncesinde doktora ve gerekirse genetik danışmaya başvurması önerilir.
Spina bifida anne karnında anlaşılabilir mi?
Evet, çoğu olgu doğumdan önce saptanır. Anne kanındaki AFP taraması ve gebeliğin 18 ile 22. haftalarında yapılan ayrıntılı ultrason, tanıda temel yöntemlerdir. Bazı olgularda perinatoloji uzmanı fetal MR ya da amniyosentez de önerebilir.
AFP testi yüksek çıkarsa bebekte spina bifida var demek midir?
Hayır. AFP bir tarama testidir ve yüksek çıkması başka nedenlerle de olabilir; örneğin gebelik haftasının yanlış hesaplanması ya da çoğul gebelik gibi. Test yüksekse ayrıntılı ultrason ve gerekirse ek incelemeler yapılarak kesin değerlendirme yapılır.
Spina bifida occulta tehlikeli midir, tedavi gerekir mi?
Gizli spina bifida çoğu kişide hiçbir belirti vermez ve tedavi gerektirmez. Bel bölgesinde çukur, tüy tutamı ya da leke gibi cilt bulguları ya da bacak güçsüzlüğü, bel ağrısı ve idrar-dışkı kontrolünde bozulma varsa gergin omurilik gibi bir sorun olabileceğinden doktora başvurulmalıdır.
Spina bifida tedavi edilebilir mi, tamamen iyileşir mi?
Spina bifidada kapanmamış omurga ve omurilik hasarı doğumdan önce oluştuğu için kayıp sinir işlevi ameliyatla tamamen geri getirilemez. Ancak doğum sonrası ya da doğum öncesi cerrahi, şant, mesane ve bağırsak bakımı ile fizik tedavi sayesinde komplikasyonlar azaltılabilir ve yaşam kalitesi artırılabilir. Gizli türde ise çoğu kişinin tedaviye ihtiyacı olmaz.
Spina bifida ameliyatı ne zaman yapılır?
Meningomyelosel gibi açık defektlerde enfeksiyon riskini azaltmak için kese genellikle doğumdan sonraki ilk günlerde, çoğu merkezde ilk 24-72 saat içinde kapatılır. Hidrosefali gelişirse ayrıca şant ya da endoskopik bir girişim gerekebilir. Zamanlama ve yöntemi çocuk beyin cerrahisi ekibi belirler.
Doğum öncesi (fetal) cerrahi nedir, herkese uygulanır mı?
Fetal cerrahi, defektin bebek anne karnındayken kapatılmasıdır. Uygun seçilmiş gebeliklerde, genellikle 19 ile 26. haftalar arasında ve deneyimli merkezlerde yapılır. Şant gereksinimini ve bazı hareket sonuçlarını iyileştirebilir, ancak erken doğum ve rahimle ilgili riskleri taşır; bu yüzden herkese uygulanmaz ve karar ayrıntılı görüşmeyle verilir.
Spina bifidalı çocuklar hangi doktorlara gider?
Bakım çok disiplinli bir ekip tarafından yürütülür; çocuk beyin cerrahisi, çocuk nörolojisi, çocuk ürolojisi ya da nefrolojisi, ortopedi, fizik tedavi ve rehabilitasyon ile çocuk hastalıkları gerekli olur. Hangi bölümlere ne sıklıkla gidileceği çocuğun durumuna göre planlanır; koordinasyon için bir referans merkezde izlem yararlıdır.
Spina bifidalı çocuklarda zekâ geriliği olur mu?
Spina bifidalı çocukların çoğunun zekâ düzeyi normaldir. Özellikle hidrosefali ve ek beyin sorunları olan çocuklarda dikkat, bellek, planlama, matematik ve dil öğrenme güçlükleri daha sık görülebilir. Bu nedenle erken gelişimsel değerlendirme ve okulda eğitim desteği önemlidir.
Spina bifidalı kişilerde idrar ve dışkı kaçırma neden olur, nasıl yönetilir?
Mesane ve bağırsağı kontrol eden sinirler etkilendiğinde idrar kaçırma, mesanenin tam boşalmaması, kabızlık ve dışkı kaçırma görülür. Düzenli aralıklarla temiz kateterizasyon, doktorun önerdiği ilaçlar ve bağırsak boşaltım programı ile çoğu zaman kontrol sağlanır. Böbreklerin korunması için düzenli üroloji kontrolü gereklidir.
Spina bifidalı çocuk yürüyebilir mi?
Yürüme düzeyi, açıklığın yerine ve sinir etkilenmesine bağlıdır. Daha yukarı (torasik) düzeylerde tekerlekli sandalye gerekebilirken, alt lomber ve sakral düzeylerde ortez, baston ya da yürüteçle ya da desteksiz yürüme mümkün olabilir. Erken başlayan fizik tedavi ve düzenli kontroller işlevi korumaya yardımcı olur.
Hamilelikte folik asit ne zaman ve ne kadar alınmalıdır?
Gebelik planlayan kadınlara genellikle günde 400 mikrogram folik asit önerilir; hamile kalmadan en az bir ay önce başlanmalı ve gebeliğin ilk 12 haftası boyunca sürdürülmelidir. Daha önce nöral tüp defektli gebelik geçirenler, diyabetliler, obez olanlar ya da nöbet önleyici ilaç kullananlar için doktor daha yüksek bir doz önerebilir. Doz ve süreyi doktorunuzla belirleyin.
Gebelik başladıktan sonra folik asit almak işe yarar mı?
Nöral tüp kapanması gebeliğin yaklaşık dördüncü haftasında tamamlandığı için koruyucu etki en çok gebelikten önce ve ilk haftalarda başlanan kullanımda görülür. Yine de gebeliğinizi öğrendiğinizde folik asit kullanmaya başlamak ya da devam etmek önerilir; doktorunuza danışarak uygun dozu belirleyin.
Spina bifidalı bir kişi anne ya da baba olabilir mi?
Spina bifidalı birçok kişi evlenebilir ve çocuk sahibi olabilir. Kadınlarda gebelik mümkündür ancak idrar yolu enfeksiyonu, hareket ve doğum şekli gibi nedenlerle yüksek riskli kabul edilir ve izlem gerektirir. Erkeklerde ereksiyon ve boşalma sorunları görülebilir ve bu durumda üroloji uzmanı yardımcı olabilir. Çocuğa aktarım riski de gebelik öncesi doktorla konuşulmalıdır.
Spina bifidalı bir kişi ne kadar yaşar?
Günümüzde erken cerrahi, şant ve düzenli bakım sayesinde spina bifidalı kişilerin birçoğu yetişkinliğe ulaşır. Yaşam süresi, hastalığın şiddetine ve komplikasyonlara (hidrosefali, şant enfeksiyonu, böbrek hasarı) bağlı olarak değişir ve herkes için aynı değildir. Düzenli kontroller ve belirtilerin hızla bildirilmesi önemlidir.
Spina bifidalı kişilerde lateks alerjisi neden önemlidir?
Sık ameliyat, kateter ve tıbbi malzeme ile temas nedeniyle spina bifidalı kişilerde lateks (doğal kauçuk) alerjisi diğerlerine göre daha sık görülür. Bu yüzden ameliyat ve girişimlerde lateksten arınmış ortam tercih edilir ve alerji belirtileri (kaşıntı, kızarıklık, nefes darlığı) olduğunda doktora bildirilmelidir.
Spina bifidalı bir çocukta hangi durumlarda acile gidilmelidir?
Ateş, şiddetli baş ağrısı, tekrarlayan kusma, aşırı uyku hali, huzursuzluk, şant bölgesinde şişlik ya da kızarıklık, nöbet, nefes alma ya da yutma güçlüğü, aniden artan bacak güçsüzlüğü ya da idrar ve dışkı kontrol kaybı durumunda gecikmeden acile ya da çocuğun takip edildiği merkeze başvurulmalıdır. Bu belirtiler şant sorunu, enfeksiyon ya da gergin omurilik gibi acil değerlendirme gerektiren durumlara işaret edebilir.
Kaynaklar
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Spina bifida
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Spina Bifida
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Neural Tube Defects
- Cleveland Clinic. Spina Bifida: What It Is, Causes, Symptoms & Treatment
- Haliç Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi (DergiPark). Lumbosakral Spina Bifidalı Olgularda Alt Ekstremite Kas Kuvvetinin Fonksiyonel Yürüme Düzeyi ve Yaşam Kalitesine Etkisi
- Ergoterapi ve Rehabilitasyon Dergisi (DergiPark). Meningomyeloselli Çocuklarda El-El Bileği Duyusunun Fonksiyonel Bağımsızlık ve Katılım ile İlişkisinin Araştırılması