Sarı Nokta Hastalığı
Sarı nokta hastalığı (yaşa bağlı makula dejenerasyonu), retinanın merkezindeki makulanın zarar görmesiyle merkezi görme kaybına yol açan, 50 yaş üstünde sık görülen bir göz hastalığıdır. Kuru ve yaş olmak üzere iki tipi vardır ve erken tanı görmenin korunmasında önemlidir.

Özet
Sarı nokta hastalığı, tıptaki adıyla yaşa bağlı makula dejenerasyonu (YBMD ya da AMD), retinanın merkezinde yer alan ve keskin görmeyi sağlayan makulanın zamanla zarar görmesidir. Hastalık yan görmeyi genellikle korur, ancak okuma, yüz tanıma, araç kullanma ve ince işler gibi merkezi görme gerektiren işlevleri bozar. Genellikle 50 yaşından sonra görülür ve yaşla birlikte sıklığı artar.
İki tipi vardır. Kuru tip daha sık görülür (olguların yaklaşık yüzde 85-90'ı) ve yavaş ilerler. Yaş tip daha az görülür ancak görme kaybının büyük bölümünden sorumludur ve hızlı ilerleyebilir. Yaş tipte göz içine uygulanan anti-VEGF enjeksiyonları görmeyi korumaya yardımcı olur. Kuru tipte görmeyi geri getiren bir tedavi yoktur, ancak yaşam tarzı önlemleri ve bazı hastalarda vitamin-mineral takviyesi ilerleme riskini azaltabilir. Hastalığın tam olarak ortadan kaldırılması mümkün değildir, bu yüzden düzenli göz kontrolü önemlidir.
Hakkında
Makula Nedir?
Makula (macula lutea), retinanın tam ortasında yer alan yaklaşık 5-6 mm çapında küçük bir bölgedir. Keskin merkezi görmeyi ve renk ayrımını sağlar; okuma, yüzleri tanıma ve ayrıntıları görme bu bölge sayesindedir. İçindeki pigmentler nedeniyle sarımsı göründüğü için halk arasında "sarı nokta" denir.
Sarı Nokta Hastalığı Nedir?
Yaşa bağlı makula dejenerasyonunda makula ve altındaki destek dokular yıllar içinde zarar görür. Bu, merkezi görmenin bulanıklaşmasına, çarpık görmeye ve ileri evrede merkezde görülemeyen bir alana yol açar. Çevresel görme genellikle korunduğu için hastalık tam körlüğe yol açmaz. Yine de ileri evrede günlük yaşam ciddi biçimde etkilenebilir. Dünyada yaklaşık 200 milyon kişide bulunduğu tahmin edilir ve yaşlı nüfus arttıkça sayının artması beklenir.
Kuru Tip (Atrofik)
Olguların çoğunu oluşturur. Makulanın altında drusen adı verilen sarımsı birikintiler oluşur ve makula hücreleri zamanla incelir. İlerleme genellikle yavaştır, yıllar sürer. İleri evrede coğrafi atrofi denilen hücre kaybı alanları gelişebilir. Kuru tipin bir bölümü zamanla yaş tipe geçebilir; bu geçişi önceden tahmin etmek zordur ve geçiş, tedavi yapılmamasından kaynaklanmaz.
Yaş Tip (Neovasküler)
Makulanın altında anormal, kırılgan yeni damarlar oluşur ve bunlardan sıvı ya da kan sızar. Bu, görmede hızlı ve ciddi kayba yol açabilir. Daha az görülmesine rağmen ciddi görme kaybının büyük bölümü bu tipe bağlıdır. Erken tedavi ile görme korunabilir.
Tedavi Seçenekleri
Yaş tip: Göz içine uygulanan anti-VEGF (damar büyüme faktörünü baskılayan) ilaçlar ilk seçenektir. Enjeksiyon steril koşullarda, damla anestezisi ile, birkaç dakikada yapılır. Başlangıçta genellikle aylık aralıklarla uygulanır, sonra göz dibi ve OCT bulgularına göre aralıklar hekim tarafından ayarlanır. Tedavi çoğunlukla uzun sürelidir ve düzenli kontrol gerektirir. Nadir riskler arasında göz içi enfeksiyon (endoftalmi), göz içi basınç artışı, retina dekolmanı ve kanama sayılabilir. Fotodinamik tedavi ve lazer yöntemleri bugün seçilmiş, sınırlı durumlarda kullanılır; ameliyat çok nadiren gerekir.
Kuru tip: Anti-VEGF enjeksiyonu standart tedavi değildir. Orta evre ya da tek gözde ileri evre hastalıkta AREDS2 formülüne benzer vitamin-mineral takviyesi (C ve E vitamini, çinko, bakır, lutein, zeaksantin) ilerleme riskini azaltabilir. Coğrafi atrofi için bazı ülkelerde yeni ilaçlar onaylanmıştır; kullanımı ülkeye ve hastaya göre değişir. Takviyeleri ve ilaçları göz doktoruna danışmadan kullanmayın.
Her iki tipte: Sigarayı bırakmak, tansiyon ve kolesterolü kontrol altında tutmak, dengeli beslenmek ve düzenli göz kontrolü önemlidir. Görme kaybı gelişmişse büyüteç, ışıklandırma düzenlemeleri ve düşük görme rehabilitasyonu işlevi artırır.
Görülme Sıklığı
Hastalık genellikle 50 yaşından sonra başlar ve yaşla artar; erken evrede çoğu kişi belirti fark etmez. Avrupa kökenli kişilerde daha sık bildirilmiştir. Ailede hastalık olması, sigara ve yaş en önemli risklerdir.
Nedenleri
Yaşa bağlı makula dejenerasyonunun kesin nedeni tam olarak bilinmiyor. Yaşlanma, genetik yatkınlık ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülür. Hastalık bulaşıcı değildir ve tek bir nedene bağlı değildir.
Yaşlanmaya Bağlı Değişiklikler
Makulanın altındaki retina pigment epiteli yıllar içinde atık maddeleri yeterince temizleyemez. Bu atıklar retina altında drusen adı verilen sarımsı birikintiler olarak toplanır. Drusenin varlığı hastalığın erken işaretidir, ancak her drusen olan kişide ileri hastalık gelişmez.
Kuru Tipin Oluşumu
Fotoreseptör denilen ışığı algılayan hücreler ve altındaki destek hücreler zamanla incelir ve kaybolur. Bu süreç yavaştır ve görme hücrelerinin kaybına yol açar.
Yaş Tipin Oluşumu
Makula altında oksijen yetersizliği ve iltihabi etkilerle VEGF adı verilen büyüme faktörü artar. Bu madde anormal yeni damarların oluşmasını uyarır. Bu damarlar kırılgandır, sıvı ve kan sızdırır ve makulada şişlik ve skar oluşturur. VEGF bir sıvı değil, bir proteindir; anti-VEGF ilaçlar bu etkiyi baskılar.
Genetik ve Çevresel Etkenler
Bazı genlerdeki (örneğin kompleman sistemi ile ilişkili) değişiklikler riski artırır. Sigara, en güçlü değiştirilebilir risk faktörüdür. Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol ve obezite de ilişkilidir.
Belirtileri
Erken evrede çoğu kişide belirti olmaz ve hastalık rutin göz muayenesinde saptanır. Belirtiler genellikle tek gözde başlar ve diğer göz telafi ettiği için fark edilmeyebilir. Bu nedenle gözleri tek tek kontrol etmek önemlidir.
Ortak Belirtiler
- Okurken ya da ince işlerde bulanıklık, yazıların silik görülmesi
- Okumak için daha fazla ışığa ihtiyaç duyma
- Renklerin soluk ya da donuk görülmesi
- Yüzleri tanımada güçlük
- Düşük ışıkta görmenin zorlaşması
Kuru Tip
Belirtiler genellikle yavaş gelişir: merkezde yavaş yavaş artan bulanıklık, silik yazılar ve merkezde küçük bir boşluk ya da gölge. İleri evrede merkezi görme alanında karanlık bir leke oluşabilir.
Yaş Tip
Belirtiler daha hızlı, günler ya da haftalar içinde gelişebilir. Düz çizgilerin dalgalı, eğri ya da kırık görülmesi (metamorfopsi), görme alanının ortasında bulanık ya da koyu bir leke ve hızlı görme azalması tipiktir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Ani görme azalması, düz çizgilerin eğri görünmesi ya da görme alanının ortasında yeni bir leke fark ederseniz bekletmeden, mümkün olan en kısa sürede göz doktoruna ya da göz acil servisine başvurun; yaş tip tedavide zaman kritiktir. Hastalık tanısı varsa evde Amsler ızgarası ile haftalık kontrol önerilir ve değişiklik olduğunda hemen doktora haber verilmelidir. Belirtiler yokken de 50 yaşından sonra, özellikle ailede AMD, sigara ya da diğer risk faktörleri varsa, düzenli göz muayenesi yaptırın. Muayene sıklığını göz doktorunuz belirler.
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Tanı, göz hastalıkları uzmanı tarafından yapılan ayrıntılı muayene ile konur.
Görme Keskinliği ve Göz Dibi Muayenesi
Görme keskinliği ölçülür. Göz damlası ile göz bebeği genişletilerek retina ve makula incelenir. Drusen, pigment değişiklikleri, sıvı ve kanama bu muayenede görülebilir.
Amsler Izgarası
Amsler ızgarası, küçük karelerden oluşan bir ızgaradır. Her göz ayrı ayrı kapatılarak ortadaki noktaya bakılır; çizgilerde eğrilik, kopukluk ya da boş alan varsa makula sorununu düşündürür. Evde değişimleri izlemeye yarar, tanı koymaz.
Optik Koherens Tomografi (OCT)
OCT, retinanın kesit görüntülerini ağrısız ve temassız biçimde, birkaç dakikada sağlar. Makulanın inceliğini, drusen ve sıvı birikimini gösterir. Yaş tipte tedavi kararı ve takip için en yaygın kullanılan yöntemdir.
Floresein Anjiyografi ve OCT Anjiyografi
Floresein anjiyografide koldan damar yoluyla boya verilir ve göz dibi damarları görüntülenir. Anormal damar ve sızıntıyı gösterir. Boya bulantıya, nadiren alerjik reaksiyona yol açabilir. OCT anjiyografi boya kullanmadan damarları gösterebilir. Bu yöntemler yaş tipten şüphelenildiğinde ya da tedavi planında seçilmiş hastalarda kullanılır.
Risk Faktörleri
Risk faktörleri hastalık olasılığını artırır, ancak hastalığın kesin gelişeceği anlamına gelmez.
- Yaş: En önemli risk faktörüdür. Hastalık genellikle 50 yaşından sonra görülür ve yaşla belirgin artar.
- Sigara: En önemli değiştirilebilir risk faktörüdür. Sigara içenlerde risk birkaç kat artar ve hastalık daha erken gelişebilir. Pasif içiciliğin etkisi için veri sınırlıdır ama kaçınmak önerilir.
- Aile öyküsü ve genetik: Anne, baba ya da kardeşte AMD olması riski artırır.
- Irk ve etnik köken: Avrupa kökenli kişilerde daha sık bildirilmiştir.
- Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol ve kalp-damar hastalıkları.
- Obezite: Fazla kilo ilerleme riskiyle ilişkilidir.
- Beslenme: Sebze, meyve ve balıktan fakir, doymuş yağdan zengin beslenme riskle ilişkilendirilmiştir.
- Güneş ışığı: Uzun süreli yoğun güneş ışığının rolü tartışmalıdır. Güneş gözlüğü kullanmak genel göz sağlığı için önerilir, ancak AMD ilerlemesini durdurduğuna dair kanıt sınırlıdır.
Alkolün etkisi net değildir; aşırı alkol sağlığa genel olarak zararlıdır.
Komplikasyonları
Sarı nokta hastalığı tedavi edilmediğinde ya da ilerlediğinde görme işlevini önemli ölçüde etkileyebilir.
Merkezi Görme Kaybı
İleri evrede görme alanının ortasında koyu ya da bulanık bir alan oluşur. Okuma, yüz tanıma, araç kullanma ve ince işler zorlaşır. Çevresel görme genellikle korunur, bu yüzden hasta çevresini görmeye devam eder ve tam körlük beklenmez. Görme kaybı yasal anlamda görme engeline varabilir.
İkinci Göz Etkilenmesi
Bir gözde hastalık varsa diğer gözde de gelişme riski yüksektir. Hastalık bir gözden diğerine bulaşmaz; ikinci göz kendi riskleriyle etkilenir ve düzenli izlenmelidir.
Yaş Tipte Kanama ve Skar
Anormal damarlardan sızan sıvı ve kan makulada şişlik ve kalıcı skar oluşturabilir. Bu nedenle tedavide gecikmek kalıcı kayba yol açabilir. Ani görme kaybı olduğunda hemen göz doktoruna başvurulmalıdır.
Düşme, Kaza ve Depresyon
Görme kaybı yaşlı kişilerde düşme ve kırık riskini artırır. Bağımsızlığın kaybı, sosyal izolasyon ve depresyona yol açabilir. Düşük görme rehabilitasyonu ve aile desteği önemlidir.
Charles Bonnet Sendromu
Görmesi ciddi azalmış bazı kişiler, gerçekte olmayan görüntüler (insan, desen, hayvan gibi) görebilir. Bu bir akıl hastalığı belirtisi değildir, görme kaybına beynin verdiği tepkidir. Rahatsız ediyorsa göz doktoruna söylenmelidir.
Nasıl Önlenir
Sarı nokta hastalığını tamamen önlemenin bir yolu yoktur, çünkü yaş ve genetik gibi değiştirilemeyen etkenler vardır. Ancak bazı alışkanlıklar riski azaltabilir ve ilerlemeyi yavaşlatmaya yardımcı olabilir.
- Sigarayı bırakın: En etkili önlemdir. Sigara içiyorsanız bırakmak için destek alın.
- Dengeli beslenin: Yeşil yapraklı sebzeler, çeşitli meyve ve sebzeler, balık ve kuruyemişli Akdeniz tipi beslenme riskin azalmasıyla ilişkilendirilmiştir. Besinlerdeki lutein ve zeaksantin gözdeki makula pigmentinin kaynağıdır.
- Tansiyon, kolesterol ve kilonuzu kontrol edin; düzenli egzersiz yapın.
- Düzenli göz muayenesi yaptırın: Özellikle 50 yaşından sonra ve ailede hastalık varsa. Sıklığı göz doktoru belirler.
- Güneş gözlüğü kullanın: Genel göz sağlığı için güneşten korunmak önerilir, ancak AMD ilerlemesini durduracağına dair kanıt sınırlıdır.
- Vitamin ve takviyeler: Sağlıklı kişilerde AMD'yi önlediği gösterilmemiştir. Orta evre hastalığı olanlarda AREDS2 benzeri takviyeler yararlı olabilir. Beta-karoten içeren ürünler sigara içenlerde akciğer kanseri riskini artırabildiği için önerilmez. Takviyeleri doktorunuza danışmadan kullanmayın.
- Amsler ızgarası ile ev kontrolü: Hastalığı olanlar ya da riskli kişiler değişiklikleri erken fark etmek için kullanabilir.
Tedavi Seçenekleri
İlgili tedaviler
Sık Sorulan Sorular
Sarı nokta hastalığı nedir?
Sarı nokta hastalığı, yaşa bağlı makula dejenerasyonu (YBMD ya da AMD) olarak da bilinir. Retinanın merkezindeki makulanın zarar görmesiyle merkezi görmenin bozulduğu, genellikle 50 yaşından sonra görülen bir göz hastalığıdır. Kuru ve yaş olmak üzere iki tipi vardır.
Sarı nokta hastalığı hangi yaşta görülür?
Hastalık genellikle 50 yaşından sonra görülür ve yaşla sıklığı artar. 40-50 yaş arasında nadiren erken belirtiler (drusen) saptanabilir. Gençlerde görülen makula hastalıkları genellikle başka nedenlere bağlıdır.
Sarı nokta hastalığının belirtileri nelerdir?
Okurken bulanıklık, yazıların silik görülmesi, renklerin donuk görülmesi, yüzleri tanımada güçlük ve merkezde leke ya da boşluk görülebilir. Yaş tipte düz çizgiler eğri ya da dalgalı görünür. Erken evrede belirti olmayabilir, bu yüzden düzenli göz muayenesi önemlidir.
Kuru ve yaş tip arasındaki fark nedir?
Kuru tip, makulanın yavaş incelmesi ve drusen birikimidir; olguların yaklaşık yüzde 85-90'ını oluşturur ve yıllar içinde ilerler. Yaş tipte makula altında anormal, sızıntı yapan damarlar oluşur; daha az görülür ancak hızlı ve ciddi görme kaybına yol açabilir. Kuru tipin bir bölümü zamanla yaş tipe geçebilir.
Kuru tip sarı nokta hastalığı yaş tipe dönüşür mü?
Kuru tipin bir bölümü yıllar içinde yaş tipe geçebilir, ancak herkeste olmaz ve önceden kesin tahmin edilemez. Geçiş tedavi yapılmamasından kaynaklanmaz. Düzenli kontrol ve evde Amsler ızgarası ile erken değişikliği fark etmek önemlidir.
Sarı nokta hastalığı nasıl teşhis edilir?
Tanı göz doktoru muayenesi ile konur: görme keskinliği ölçümü, göz bebeği genişletilerek göz dibi muayenesi ve optik koherens tomografi (OCT) yapılır. Gerekirse floresein anjiyografi ya da OCT anjiyografi eklenir. Amsler ızgarası evde izleme için kullanılır, tanı koydurmaz.
Amsler ızgarası (Amsler testi) nedir, evde nasıl yapılır?
Amsler ızgarası küçük karelerden oluşan bir ızgaradır. Okuma gözlüğünüz varsa takarak, her gözü ayrı ayrı kapatıp ortadaki noktaya bakılır. Çizgilerde eğrilik, kopukluk ya da boş alan görürseniz gecikmeden göz doktoruna başvurun. Test tanı koymaz, yalnızca değişimi fark etmeye yardımcı olur.
Sarı nokta hastalığı tedavi edilebilir mi?
Yaş tipte anti-VEGF enjeksiyonları görmeyi korumaya ve çoğu hastada kaybı yavaşlatmaya yardımcı olur. Kuru tipte görmeyi geri getiren bir tedavi yoktur; ilerlemeyi yavaşlatmak için yaşam tarzı önlemleri ve uygun hastalarda vitamin-mineral takviyesi önerilir. Yanıt kişiden kişiye değişir ve kesin sonuç vaat edilemez.
Anti-VEGF enjeksiyonu nasıl uygulanır, ağrılı mıdır, kaç kez yapılır?
Enjeksiyon steril koşullarda, damla anestezisi ile gözün içine çok ince bir iğneyle yapılır ve birkaç dakika sürer; çoğu hasta basınç hissi dışında belirgin ağrı tarif etmez. Genellikle başlangıçta aylık aralıklarla uygulanır, sonra göz dibi ve OCT bulgularına göre aralıklar hekim tarafından uzatılabilir. Enfeksiyon, göz içi basınç artışı ve retina dekolmanı gibi nadir riskler vardır; ağrı, kızarıklık ya da görme azalması olursa hemen başvurun.
Kuru tip sarı nokta için vitamin kullanılmalı mı?
AREDS2 formülü (C ve E vitamini, çinko, bakır, lutein ve zeaksantin) orta evre ya da tek gözde ileri evre AMD olan kişilerde ilerleme riskini azaltabilir. Sağlıklı kişilerde hastalığı önlediği gösterilmemiştir. Yüksek doz çinko mide yakınmalarına yol açabilir; sigara içenlerde beta-karoten önerilmez. Göz doktorunuza danışmadan kullanmayın.
Sarı nokta hastalığı kör eder mi?
Hastalık merkezi görmeyi bozar, ancak çevresel görme genellikle korunur; bu yüzden tam körlük beklenmez. Yine de ileri evrede okuma, yüz tanıma ve araç kullanma güçleşebilir. Erken tanı ve tedavi görme kaybını yavaşlatmaya yardımcı olabilir.
Sarı nokta hastalığı kendiliğinden geçer mi?
Hayır, kendiliğinden geçen bir hastalık değildir; kronik ve genellikle ilerleyici bir durumdur. Erken evrede kontrol ve risk faktörlerinin azaltılması ilerlemeyi yavaşlatabilir. Belirti fark edilir edilmez göz doktoruna başvurulmalıdır.
Sarı nokta hastalığı iki gözde de görülür mü, bulaşıcı mıdır?
Hastalık bulaşıcı değildir ve bir gözden diğerine "sıçramaz". Ancak çoğu kişide her iki gözde gelişir ve bir gözde hastalık varsa diğer gözde riski yüksektir. Bu yüzden iki göz de düzenli izlenir.
Sarı nokta hastaları araç kullanabilir mi?
Araç kullanabilme, görme keskinliği ve görme alanına bağlıdır ve göz doktoru değerlendirmesiyle belirlenir. Merkezi görme azalmışsa, özellikle gece, kullanım güvenli olmayabilir. Hekiminiz yasal görme standartlarına göre yönlendirecektir.
Sarı nokta hastalığı genetik midir?
Genetik faktörler önemlidir ve ailede hastalık olması riski artırır, ancak ailesinde hastalık olan herkeste gelişmez. Yaş, sigara, yüksek tansiyon, obezite ve kalp-damar hastalıkları da riski etkiler. Ailede öykü varsa düzenli göz kontrolü önerilir.
Sarı nokta hastalığında beslenme ve yaşam tarzı nasıl olmalı?
Yeşil yapraklı sebzeler, çeşitli meyve ve sebzeler, balık ve kuruyemişli Akdeniz tipi beslenme önerilir. Sigarayı bırakmak, tansiyon ve kolesterolü kontrol altında tutmak ve düzenli egzersiz yapmak riski azaltabilir. Beslenme tek başına hastalığı tedavi etmez.
Sarı nokta hastalığında acil başvuru gerektiren durumlar nelerdir?
Birkaç gün içinde ortaya çıkan ani bulanıklaşma, düz çizgilerin eğri görünmesi ya da görme alanının ortasında yeni leke ya da boşluk yaş tipin geliştiğini düşündürür. Bu durumda mümkün olan en kısa sürede göz doktoruna ya da göz acil servisine başvurulmalıdır.
Sarı nokta hastalığı için hangi bölüme başvurulur?
Göz hastalıkları (oftalmoloji) bölümüne başvurulur. Yaş tip ve ileri vakalarda retina konusunda deneyimli göz hastalıkları uzmanı takip eder.
Kaynaklar
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Age-related macular degeneration (AMD)
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Macular Degeneration
- Cleveland Clinic. Macular Degeneration: Symptoms, Diagnosis & Treatment
- AAO (Amerikan Oftalmoloji Akademisi). Understanding Macular Degeneration
- Ankara Eğitim ve Araştırma Hastanesi Tıp Dergisi (DergiPark). Yaşa bağlı makula dejenerasyonu olan hastalarda ultra geniş açılı renkli fundus fotoğrafları ve otoflöresans görüntülerinin değerlendirilmesi