Raşitizm
Raşitizm (rikets), büyüme çağındaki çocuklarda D vitamini, kalsiyum ya da fosfor yetersizliği nedeniyle kemiklerin yeterince sertleşememesi ve zamanla şekil bozukluğuna yol açmasıdır. Erken tanınıp D vitamini ve kalsiyum tedavisi başlandığında çoğu çocukta kemik bulguları…

Özet
Raşitizm, halk arasında ve tıpta rikets olarak da bilinir. Büyümekte olan çocuklarda kemiklerin mineralleşmesinin (kalsiyum ve fosforla sertleşmesinin) bozulmasıyla ortaya çıkan bir kemik hastalığıdır. Kemikler yumuşar ve zayıflar; bunun sonucunda bacaklarda eğilme, kaburga ve bilekte genişleme, geç kapanan bıngıldak, gecikmiş diş çıkarma ve yürüme gecikmesi gibi bulgular görülür.
En sık nedeni D vitamini eksikliğidir (beslenmeye bağlı ya da nutrisyonel raşitizm). D vitamini, bağırsaktan kalsiyum ve fosforun emilmesini sağlar. Yeterli güneş ışığı alamayan, D vitamini takviyesi verilmeyen ya da yalnızca anne sütüyle beslenip D vitamini desteği almayan bebekler risk altındadır. Daha az sıklıkla kalıtsal, böbrek, karaciğer ve bağırsak hastalıkları ya da kalsiyum alımının yetersizliği nedeni olabilir.
Raşitizm erken tanındığında D vitamini ve gerekirse kalsiyum tedavisiyle çoğu çocukta düzelir; kemik değişikliklerinin büyük bölümü zamanla geri döner. Gecikmiş ya da tedavi edilmemiş olgularda kalıcı iskelet deformiteleri kalabilir. Yenidoğandan itibaren düzenli D vitamini damlası vermek raşitizmi önleyen en etkili yöntemdir. Bebekte nöbet, morarma ya da nefes darlığı gibi bulgular acil durumdur.
Hakkında
Raşitizm Nedir?
Kemikler yaşam boyunca kalsiyum ve fosfat ile sertleşir. Çocuklarda büyüme plakları (kemiklerin uzadığı bölgeler) hızla çalıştığından bu minerallere ihtiyaç çok fazladır. D vitamini yetersiz olduğunda kalsiyum ve fosfat bağırsaktan yeterince emilemez; kan kalsiyumunu korumak için paratiroid hormonu yükselir, kemiklerden kalsiyum çekilir ve kemik dokusu yumuşak kalır. Ağırlık taşıyan kemikler zamanla eğrilir. Raşitizm en sık 3 ay ile 3 yaş arasında, kemiklerin en hızlı büyüdüğü dönemde görülür.
Raşitizmin Türleri
- Nutrisyonel (beslenmeye bağlı) raşitizm: En sık türdür. D vitamini ve/veya kalsiyum alımının yetersizliğine bağlıdır.
- Kalsiyum eksikliği raşitizmi: D vitamini yeterli olsa bile, besinlerle çok az kalsiyum alan çocuklarda görülebilir.
- Kalıtsal hipofosfatemik raşitizm: Böbreklerden fosfatın aşırı atılmasıyla seyreden genetik bir hastalıktır. En sık X’e bağlı dominant biçimdir; ayrıca otozomal dominant, otozomal resesif ve diğer genetik türleri vardır. Genellikle D vitamini ile düzelmez ve özel tedavi (fosfat ve aktif D vitamini, bazı hastalarda hedefe yönelik ilaçlar) gerektirir; takibi pediatrik endokrinoloji ve nefroloji uzmanlarınca yapılır.
- D vitamini bağımlı raşitizm: D vitamininin aktif biçime dönüşümünü ya da etkisini bozan nadir genetik hastalıklardır.
- İkincil raşitizm: Kronik böbrek hastalığı, karaciğer hastalığı, çölyak ve diğer emilim bozuklukları ile bazı ilaçlara bağlı gelişir.
Erişkinlerde Karşılığı: Osteomalazi
Kemik uzaması tamamlandıktan sonra aynı mekanizmayla oluşan kemik yumuşaması “osteomalazi” olarak adlandırılır. Bu durumda kemikte şekil bozukluğu yerine yaygın kemik ağrısı, kas güçsüzlüğü ve kırık riski öne çıkar. Tedavisi de D vitamini ve kalsiyumdur, ancak bu sayfa çocukluk çağı raşitizmine odaklanmaktadır.
Raşitizm Tedavisi
Tedavi hastalığın nedenine göre pediatri uzmanı tarafından planlanır. Aşağıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; D vitamini ve kalsiyum “doktora danışmadan, kendi başınıza doz belirleyerek kullanılmamalıdır.”
D Vitamini Tedavisi
Nutrisyonel raşitizmde temel tedavi D vitaminidir. Uluslararası uzlaşı önerilerinde günlük tedavi dozu yaşa göre belirlenir: genellikle 1 yaşından küçük bebeklerde günde yaklaşık 2000 IU, 1 yaşından büyük çocuklarda günde yaklaşık 3000-6000 IU, yaklaşık 12 hafta boyunca ağızdan verilir. Daha sonra günlük 400-600 IU koruyucu doza geçilir. Türkiye’de uygulamada ise doktor kararına bağlı olarak tek yüksek doz (“stoss”) D vitamini de kullanılabilmektedir. Dozu, yolu ve süreyi hekim belirler. Aşırı D vitamini kan kalsiyumunu yükselterek bulantı, kusma, susuzluk ve böbrek zararına yol açabileceğinden hekim önerisinden fazla verilmemelidir.
Kalsiyum Desteği
Tedavi sırasında yeterli kalsiyum alımı şarttır. Süt, yoğurt, peynir gibi besinler yetersizse doktor kalsiyum takviyesi önerebilir. Kalsiyum eksikliği yönünden risk taşıyan çocuklarda bu destek özellikle önemlidir. Tedavi başlandığında bazı çocuklarda kan kalsiyumu hızla düşebileceği için ilk haftalarda doktor kontrolü ve gerekirse kan tahlili gerekir.
Tedavi Yanıtı ve İzlem
Tedaviye yanıt genellikle birkaç hafta içinde kan değerlerinin düzelmesi ve röntgende iyileşme bulgularıyla izlenir. Kemik deformiteleri çoğunlukla büyümeyle birlikte kendiliğinden düzelir. Deformite ilerlemişse ve büyüme sürdüğü hâlde düzelmiyorsa ortopedi uzmanı değerlendirir.
Cerrahi Tedavi
Nutrisyonel raşitizmde ameliyat nadiren gerekir. Tedaviye rağmen düzelmeyen ağır bacak deformitelerinde, ortopedi uzmanı kontrolünde büyüme plağını yönlendiren (rehberli büyüme) ya da kemiği düzeltici (osteotomi) ameliyatlar gündeme gelebilir. Ameliyat, raşitizmin tıbbi tedavisi tamamlanıp hastalık aktivitesi kontrol altına alındıktan sonra planlanır. Korse ve cihazlar ancak seçilmiş durumlarda ortopedi uzmanının önerisiyle kullanılır.
Nedenleri
Raşitizm, kemiklerin mineralleşmesi için gereken D vitamini, kalsiyum ya da fosfattan birinin veya birkaçının yetersizliğiyle ortaya çıkar. Nedenler genel olarak beslenme ve güneşle ilgili nedenler ile altta yatan hastalıklar olarak ayrılır.
D Vitamini Eksikliği
- Yetersiz D vitamini takviyesi: Anne sütü D vitamininden fakir olduğu için yalnızca anne sütüyle beslenen ve D vitamini damlası verilmeyen bebeklerde risk yüksektir. Bu, anne sütünün zararlı olduğu anlamına gelmez; önerilen, anne sütüyle birlikte D vitamini takviyesi verilmesidir.
- Yetersiz güneş ışığı: D vitamini deride güneşin UVB ışınları ile üretilir. Kapalı havası olan bölgelerde yaşamak, çocuğun uzun süre evde kalması, kapalı giyinme, yoğun hava kirliliği ve güneşten korunma amaçlı tamamen kapatma D vitamini üretimini azaltır.
- Anne D vitamini eksikliği: Hamilelik ve emzirme döneminde annede D vitamini düşüklüğü bebeğin depolarının az olmasına yol açar.
- Dengesiz beslenme: D vitamininden zengin besinlerin (yağlı balık, yumurta sarısı, D vitamini ile zenginleştirilmiş ürünler) az tüketilmesi.
Kalsiyum ve Fosfor Yetersizliği
Süt ürünleri ve kalsiyumdan zengin besinleri çok az tüketen, ek gıdaya geç geçen ya da kısıtlı diyet uygulayan çocuklarda D vitamini yeterli olsa bile raşitizm gelişebilir. Fitat içeren bazı tahıl ve kepekli ürünlerin çok tüketilmesi kalsiyum emilimini azaltabilir.
Emilim Bozukluğu Yapan Bağırsak Hastalıkları
Çölyak hastalığı (glutene karşı gelişen otoimmün bir hastalıktır), kistik fibroz, inflamatuar bağırsak hastalıkları (ülseratif kolit, Crohn), pankreas yetersizliği, safra yolu hastalıkları ve bağırsak ameliyatları yağda eriyen bir vitamin olan D vitamininin ve kalsiyumun emilimini bozabilir.
Karaciğer ve Böbrek Hastalıkları
D vitamini önce karaciğerde, sonra böbrekte aktif biçime dönüşür. Bu organların kronik hastalıkları ya da böbrekten fosfat kaybına yol açan hastalıklar raşitizme neden olabilir.
Kalıtsal Nedenler
Kalıtsal hipofosfatemik raşitizm ve bazı D vitamini bağımlı raşitizm türleri genetiktir. Genellikle aile öyküsü vardır; D vitamini takviyesi verilmesine rağmen kemik bulguları sürüyorsa bu olasılık düşünülür.
İlaçlar
Bazı epilepsi ilaçları (örneğin fenitoin, fenobarbital, karbamazepin) D vitamininin vücutta daha hızlı yıkılmasına yol açarak uzun dönemde D vitamini eksikliği ve raşitizm riskini artırabilir. Bu ilaçları kullanan çocuklarda doktor D vitamini düzeyini izler; ilaçlar kendiliğinden bırakılmamalıdır.
Belirtileri
Raşitizm belirtileri yavaş yavaş gelişir ve ilk dönemde belirsiz olabilir. Belirtiler genellikle 3 ay ile 3 yaş arasında ortaya çıkar. Bir bulgunun tek başına raşitizm anlamına gelmediğini, değerlendirmenin doktor tarafından yapılması gerektiğini unutmayın.
Erken Dönem Bulguları
- Huzursuzluk, kolay sinirlenme, uykuda sıçrama, yorgunluk ve hareket etmede isteksizlik
- Başta, özellikle ensede aşırı terleme
- Kas tonusunda azalma ve kas güçsüzlüğü (bebekte oturma ve yürümenin gecikmesi)
- Kemik ve eklemlerde hassasiyet ya da ağrı, çocuğun kucağa alındığında huzursuzlanması
Kemik ve İskelet Bulguları
- Kafatasında yumuşama ve bıngıldağın geç kapanması: Kafa kemikleri bastırılınca esneyebilir (kraniotabes); alında belirgin çıkıntı (frontal bossing) olabilir.
- Göğüs kafesi değişiklikleri: Kaburga kıkırdak-kemik birleşiminde boncuk dizisi gibi şişlikler (raşitik rozari), göğüs kemiğinin öne çıkması (güvercin göğsü), kaburgaların diyafram hizasında içe çökmesi (Harrison oluğu).
- Bilek ve ayak bileğinde genişleme: Büyüme plaklarının genişlemesine bağlı şişlik.
- Bacaklarda eğrilik: Yürümeye başlayan çocuklarda “O” bacak (genu varum) ya da daha az sıklıkla “X” bacak (genu valgum). Bu bulgu tek başına raşitizm anlamına gelmez; 2 yaşa kadar hafif O bacak görünümü çoğu çocukta normaldir.
- Omurga eğriliği, uzun kemiklerde eğilme, kısa boy.
- Diş bulguları: Diş çıkarmanın gecikmesi, diş minesinde bozukluk, çürük eğilimi.
- Karında şişlik (kas güçsüzlüğü nedeniyle)
Kan Kalsiyumunun Çok Düşmesine Bağlı Bulgular
Kalsiyum düzeyi belirgin düşerse el ve ayaklarda kasılma (tetani), ağız çevresi ve parmak uçlarında uyuşma, seğirme ve bebeklerde havale (nöbet) görülebilir. Bu bir acil durumdur.
Ne Zaman Doktora ya da Acile Başvurulmalı?
- Bebeğinizde ya da çocuğunuzda bacak eğriliği, yürüme gecikmesi, geç kapanan bıngıldak, kaburgalarda şişlik, aşırı terleme ve huzursuzluk gibi bulgular varsa çocuk doktoruna başvurun.
- Hiç D vitamini verilmeyen ya da düzensiz verilen bebeklerde bu bulgular varsa gecikmeyin.
- Havale (nöbet), morarma, nefes almada güçlük, el ve ayaklarda spazm ya da aşırı uyuşukluk olursa vakit kaybetmeden acile (112) başvurun.
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Raşitizm tanısı çocuk doktorunun öykü ve muayenesi, kan testleri ve röntgen ile konur. Tanı için ameliyat ya da biyopsi gerekmez. Amaç hem hastalığı doğrulamak hem de nedenini bulmaktır.
Öykü ve Fiziki Muayene
Doktor çocuğun beslenmesini, D vitamini kullanımını, güneşe çıkma alışkanlıklarını, gebelik ve emzirme dönemi öyküsünü, ilaç kullanımını ve ailedeki kemik hastalıklarını sorar. Muayenede kafatası, kaburga, bilek, bacak ve omurgadaki değişiklikler, büyüme eğrisi, diş çıkışı ve gelişimsel basamaklar değerlendirilir.
Kan ve İdrar Tetkikleri
- Kalsiyum, fosfor ve alkalen fosfataz (ALP): Raşitizmde ALP genellikle yüksektir; kalsiyum ve fosfor düşük ya da normal olabilir.
- 25-hidroksi D vitamini (25(OH)D): D vitamini düzeyini gösterir ve nutrisyonel raşitizmde düşüktür.
- Paratiroid hormonu (PTH): Çoğunlukla yüksektir.
- Böbrek ve karaciğer fonksiyon testleri, idrarda kalsiyum ve fosfat: Altta yatan böbrek, karaciğer ya da kalıtsal bir neden düşünülüyorsa istenir. Gerekirse genetik tetkik yapılır.
Röntgen
Genellikle el bileği ve/veya diz grafisi çekilir. Raşitizmde büyüme plağında genişleme, kenarlarda fırçalanma ve çanaklaşma görülür; kemik yoğunluğu azalmıştır. Röntgen az miktarda radyasyon içerir, ancak tanı ve tedavi yanıtı için yararlı olduğunda uygulanır. Tedaviden sonra iyileşme bulguları grafilerde izlenebilir.
Ayırıcı Tanı
Fizyolojik bacak eğriliği, kemik displazileri, Blount hastalığı ve diğer metabolik kemik hastalıkları raşitizmle karışabilir. D vitamini verilmesine rağmen düzelmeyen olgularda kalıtsal raşitizm yönünden ek tetkikler gerekir.
Risk Faktörleri
Raşitizm riskini artıran durumlar şunlardır. Bu risk faktörlerine sahip çocuklarda düzenli D vitamini takviyesi ve doktor kontrolü özellikle önemlidir.
D Vitamini Takviyesi Verilmemesi
Önerilen D vitamini damlasının hiç verilmemesi ya da düzensiz verilmesi en önemli ve en kolay önlenebilir risk faktörüdür. Türkiye’de yaşamın ilk yılında D vitamini ücretsiz olarak sağlanmaktadır; ancak çalışmalar, programa uyumun azaldığı dönemlerde raşitizm olgularının yeniden arttığını göstermektedir.
Yalnızca Anne Sütüyle Beslenme ve D Vitamini Verilmemesi
Anne sütü bebek için en iyi besindir, ancak D vitamini içeriği düşüktür. Bu nedenle anne sütü alan bebeklere D vitamini damlası verilmelidir.
Annede D Vitamini Eksikliği
Hamilelik ve emzirme dönemindeki D vitamini yetersizliği bebeğin D vitamini depolarını düşürür. Hamile ve emziren kadınlara D vitamini düzeyleri ve takviye konusunda doktor önerisi alınması tavsiye edilir.
Koyu Ten Rengi
Koyu tenli kişilerde melanin pigmenti, güneş ışığındaki UVB’nin deride D vitamini üretimini azaltır. Bu nedenle aynı güneşlenme süresinde daha az D vitamini sentezlenir.
Az Güneş Alma ve Kapalı Giyinme
Güneşli gün sayısı az olan bölgelerde yaşamak, uzun süre kapalı ortamda kalmak, tüm vücudu kapatan giysiler ve yoğun hava kirliliği D vitamini üretimini azaltır. Bebeklerin direkt ve uzun süre güneşe maruz bırakılması önerilmez, bu nedenle bebeklerde güvenilir yol takviyedir.
Prematüre Doğum
Erken doğan bebekler kemik mineral depolarını yeterince oluşturamadan doğar ve daha yüksek ihtiyaç duyar. Bu bebeklerde D vitamini ve kalsiyum-fosfor takviyesinin dozunu doktor belirler.
Kısıtlı ya da Dengesiz Beslenme
Süt ve süt ürünlerinin çok az tüketildiği, vegan ya da çok kısıtlı diyetlerle beslenen çocuklarda kalsiyum ve D vitamini alımı yetersiz kalabilir.
Bazı Hastalıklar ve İlaçlar
Çölyak, kistik fibroz, kronik böbrek ve karaciğer hastalıkları, bağırsak emilim bozuklukları, bağırsak ameliyatları ve bazı epilepsi ilaçlarının uzun süreli kullanımı riski artırır.
Ailede Kalıtsal Raşitizm
Ailede erken yaşta bacak eğriliği, kısa boy ve diş sorunları olan bireyler varsa kalıtsal bir raşitizm türü olabilir ve çocuk doktoruna belirtilmelidir.
Komplikasyonları
Raşitizm erken tedavi edildiğinde çoğu çocukta kalıcı sorun bırakmaz. Tanı ve tedavi gecikirse ya da hastalık kalıtsal ise aşağıdaki sorunlar görülebilir.
Kan Kalsiyumunun Düşmesine Bağlı Acil Durumlar
Ağır hipokalsemi havale (nöbet), tetani, laringospazm (ses telinin spazmı ile nefes darlığı) ve nadiren kalp kası zayıflığı (kardiyomiyopati) ve kalp ritim bozukluğuna yol açabilir. Bebekte havale, morarma ya da nefes darlığı görüldüğünde hemen acile başvurulmalıdır.
İskelet Deformiteleri ve Boy Kısalığı
Bacaklarda O ya da X eğrilik, kaburga ve göğüs kafesi deformiteleri, omurga eğriliği (skolyoz, kifoz) ve kısa boy kalıcı olabilir. Yük taşıma kapasitesi azaldığı için yürüme ve koşma zorlaşabilir.
Kemik Kırılganlığı ve Ağrı
Kemikler zayıf olduğundan hafif travmalarla kırık oluşabilir. Çocuklar kemik ve kas ağrısı, çabuk yorulma ve yürümede isteksizlik gösterebilir.
Pelvis Deformitesi
Ağır ve uzun süren raşitizmde kız çocuklarında leğen kemiği daralması ileride normal doğumu zorlaştırabilir.
Diş Sorunları
Süt ve kalıcı dişlerde mine yapısı bozulabilir; diş çıkışı gecikir, çürük riski artar.
Gelişimsel Gecikme ve Enfeksiyon Eğilimi
Kas güçsüzlüğü nedeniyle oturma, emekleme ve yürüme basamakları gecikebilir. Göğüs kafesi değişiklikleri ve D vitamini eksikliği solunum yolu enfeksiyonlarına eğilimi artırabilir. Raşitizm zekâ gelişimini doğrudan bozmaz; ancak kronik hastalık ve hareket kısıtlılığı gelişimi dolaylı etkileyebilir.
Ne Zaman Başvurulmalı?
Tedaviye başlandıktan sonra bulgular düzelmiyorsa, çocuk tedavi sırasında bulantı, kusma, aşırı susama ve idrar artışı yaşıyorsa (D vitamini fazlası olabilir) ya da kemik deformitesi ilerliyorsa kontrolü yapan doktora haber verilmelidir. Havale, nefes darlığı ve morarmada acil başvuru gereklidir.
Nasıl Önlenir
Nutrisyonel raşitizm büyük ölçüde önlenebilir bir hastalıktır. Kalıtsal türler önlenemez ancak erken tanı ve tedaviyle yönetilebilir.
Bebeklere Düzenli D Vitamini Verilmesi
Sağlık Bakanlığı ve uluslararası kılavuzlar, sağlıklı bebeklere doğumdan itibaren (genellikle yaşamın ilk günlerinden başlayarak) ve ilk yıl boyunca günde 400 IU (10 mikrogram) D vitamini verilmesini önerir. Anne sütü alan ya da mama alan fark etmeksizin tüm bebekler için geçerlidir; mama miktarı yüksek olsa da doktor önerisine göre devam edilir. Riskli bebeklerde (prematüre, koyu ten, koruyucu giyim, ek hastalık) doz ve süre doktor tarafından belirlenir. Damlayı doktorunuzun söylediği dozdan fazla vermeyin; fazlası zararlıdır.
Hamilelik ve Emzirme Döneminde Annenin D Vitamini Düzeyi
Hamile ve emziren kadınların D vitamini düzeyi ve takviye ihtiyacı doktor tarafından değerlendirilmelidir. Annenin kullanacağı doz, bebeğe verilen D vitamini damlasının yerine geçmez; bebeğe ayrıca takviye verilmesi sürdürülür.
Dengeli Beslenme ve Kalsiyum Alımı
Ek gıdaya başlandığında süt, yoğurt, peynir, yumurta sarısı, balık gibi besinlerin dengeli verilmesi kalsiyum ve D vitamini ihtiyacının karşılanmasına yardımcı olur. Zenginleştirilmiş besinler bir katkı sağlar. Bebeğe 12. aydan önce inek sütü verilmemesi gibi beslenme önerilerine uyulmalıdır.
Güneş Işığından Güvenli Yararlanma
Güneş ışığı D vitamini üretiminin doğal yoludur; fakat bebeklerde direkt ve uzun süreli güneşlenme önerilmez ve cilt yanığı riski taşır. Bu nedenle bebeklerde güneş yerine D vitamini damlası esas alınır. Büyük çocuklarda ve ergenlerde ise güvenli ve kısa süreli açık hava etkinlikleri (örneğin haftalık birkaç kez, güneşin yoğun olmadığı saatlerde, yanmadan) destekleyicidir. Güneş kremi ve giyim konusunda doktor önerisine uyulmalıdır.
Düzenli Çocuk İzlemleri
Bebeğin düzenli sağlıklı çocuk kontrollerine götürülmesi, büyüme ve gelişmenin izlenmesi raşitizmin erken yakalanmasını sağlar. Risk faktörü olan çocuklarda D vitamini düzeyi kontrol edilebilir.
Altta Yatan Hastalıkların Tedavisi
Çölyak, böbrek ve karaciğer hastalıkları gibi emilimi bozan hastalıkların tedavisi ve düzenli izlemi raşitizm riskini azaltır. Uzun süreli epilepsi ilacı kullanan çocuklarda D vitamini düzeyi ve takviye konusunda doktora danışılmalıdır.
Kundaklama ve Yanlış Uygulamalar
Bebeği uzun süre ve sıkı kundaklamak güneş ve hareket yönünden kısıtlayarak risk oluşturur; bebek kundaklanacaksa kısa süreli ve doktor önerisine uygun olmalıdır. Bitkisel ürünler ya da bilimsel dayanağı bulunmayan yöntemlerle D vitamini damlasının yerine geçmeye çalışılmamalıdır.
Tedavi Seçenekleri
İlgili tedaviler
Sık Sorulan Sorular
Raşitizm nedir?
Raşitizm (rikets), büyüme çağındaki çocuklarda kemiklerin yeterince kalsiyum ve fosfor biriktirememesi nedeniyle yumuşaması ve şekil bozukluğuna yol açmasıdır. En sık nedeni D vitamini eksikliğidir. Erken tanı ve tedaviyle çoğu çocukta iyileşme beklenir.
Raşitizm hangi vitamin ve mineral eksikliğinden olur?
En sık D vitamini eksikliğinden kaynaklanır. D vitamini, bağırsaktan kalsiyum ve fosforun emilimini sağladığı için eksikliğinde bu iki mineral de yetersiz kalır. Seyrek olarak yalnızca kalsiyum ya da fosfat eksikliği veya kalıtsal nedenler de raşitizme yol açabilir.
Raşitizm en çok hangi yaşlarda görülür?
En sık 3 ay ile 3 yaş arasında, kemiklerin en hızlı büyüdüğü dönemde görülür. Daha büyük çocuk ve ergenlerde de nadiren ortaya çıkabilir. Yetişkinlerde benzer durum osteomalazi olarak adlandırılır.
Raşitizmin belirtileri nelerdir?
Geç kapanan bıngıldak, ensede ve başta aşırı terleme, huzursuzluk, kas güçsüzlüğü, diş çıkarmada ve yürümede gecikme, bilek ve kaburgalarda şişlik, göğüs kafesi değişiklikleri ve bacak eğriliği görülebilir. Bu belirtiler başka durumlarda da olabileceğinden tanıyı doktor koyar.
Bebekte bacak eğriliği raşitizm anlamına gelir mi?
Hayır, tek başına değil. Bebeklerde ve 2 yaşa kadar hafif O bacak görünümü sıklıkla normal gelişimin parçasıdır. Eğrilik belirginse, tek taraflıysa, giderek artıyorsa ya da başka raşitizm bulgularıyla birlikteyse çocuk doktoruna gösterilmelidir.
Raşitizm nasıl teşhis edilir?
Doktor muayenesi, kan tetkikleri (kalsiyum, fosfor, alkalen fosfataz, 25-hidroksi D vitamini, PTH) ve el bileği ya da diz röntgeni ile tanı konur. Kemik biyopsisi rutin olarak gerekmez. Gerekirse nedeni bulmak için böbrek, karaciğer ve genetik testler istenir.
Raşitizm nasıl tedavi edilir?
Nutrisyonel raşitizmde tedavi D vitamini ve yeterli kalsiyum desteğidir. Doz, yol ve süre çocuğun yaşına ve hastalığın derecesine göre doktor tarafından belirlenir. Kalıtsal ve ikincil raşitizmde altta yatan nedene yönelik özel tedaviler gerekir. Doktora danışmadan D vitamini dozu belirlenmemelidir.
Raşitizm tedavisi ne kadar sürer?
Nutrisyonel raşitizmde tedavi genellikle birkaç haftadan birkaç aya kadar sürer; ardından koruyucu D vitamini dozuna geçilir. Kan değerleri genellikle haftalar içinde düzelir, röntgen bulguları ise daha uzun sürede iyileşir. Süre kalıtsal ve ikincil türlerde farklıdır; doktor takip kararı verir.
Raşitizm tamamen iyileşir mi, bacak eğriliği düzelir mi?
Erken tedavi edilen nutrisyonel raşitizmde kemik bulguları çoğunlukla büyümeyle birlikte düzelir. Geç kalınmış ve ağır olgularda kalıcı deformite kalabilir. Tedaviye rağmen bacak eğriliği sürüyorsa ortopedi uzmanı değerlendirir; kesin sonuç kişiye göre değişir.
Raşitizm için hangi bölüme gidilir?
İlk başvuru çocuk sağlığı ve hastalıkları (pediatri) bölümüdür. Gerekirse çocuk endokrinolojisi ya da çocuk nefrolojisi, kemik deformiteleri için ortopedi uzmanları görev alır. Havale, morarma ve nefes darlığında doğrudan acile gidilmelidir.
Bebeklere D vitamini ne zaman ve ne kadar verilmelidir?
Sağlık Bakanlığı önerisi doğumdan itibaren ilk yıl günde 400 IU D vitamini verilmesidir. Anne sütü ya da mama alması fark etmez. Prematüre ve risk taşıyan bebeklerde doz farklı olabilir; çocuk doktorunuzun önerisine uyun ve önerilen dozu aşmayın.
Fazla D vitamini zararlı mıdır?
Evet. Çok yüksek dozlarda ya da uzun süre aşırı verilen D vitamini kan kalsiyumunu yükseltebilir; bulantı, kusma, susuzluk, sık idrar, halsizlik ve böbrek hasarına yol açabilir. Bu nedenle D vitamini damlası doktorun önerdiği dozda ve sürede verilmelidir.
Anne sütü raşitizme neden olur mu?
Hayır. Anne sütü bebek için en iyi besindir, ancak D vitamini düzeyi düşüktür. Yalnızca anne sütü alan ve D vitamini damlası verilmeyen bebeklerde risk artar. Bu nedenle anne sütüyle birlikte D vitamini takviyesi verilmesi önerilir.
Raşitizm zekâyı etkiler mi?
Raşitizm zekâ gelişimini doğrudan bozmaz. Ancak ağır olgularda hareket kısıtlılığı, sık hastalık ve gelişimsel gecikmeler dolaylı etkiler yaratabilir. Çocuğun gelişimi düzenli kontrollerle izlenmelidir.
Raşitizm kalıtsal olabilir mi?
Evet. Kalıtsal hipofosfatemik raşitizm gibi türleri ailede geçebilir ve D vitamini takviyesine yanıt vermeyebilir. Ailede erken yaşta bacak eğriliği ve kısa boy öyküsü varsa ya da tedaviye rağmen düzelme olmuyorsa doktor bu olasılığı araştırır.
Raşitizmde ameliyat gerekir mi?
Çoğu çocukta gerekmez. Tıbbi tedaviye rağmen düzelmeyen ağır bacak deformitelerinde ortopedi uzmanı ameliyat önerebilir. Ameliyat, hastalık tedavi edilip kontrol altına alındıktan sonra planlanır.
Raşitizmde alternatif ya da bitkisel tedaviler işe yarar mı?
Raşitizmin tedavisi doktor kontrolünde D vitamini ve kalsiyumdur; bitkisel ürünlerin raşitizm üzerindeki yararı bilimsel olarak gösterilmemiştir. Alternatif yöntemlerle tedaviyi geciktirmek kemik deformitesinin kalıcı olmasına yol açabilir. Herhangi bir uygulamayı denemeden önce doktorunuza danışın.
Yetişkinlerde raşitizm olur mu?
Kemik büyümesi tamamlandıktan sonra aynı mekanizma “osteomalazi” olarak adlandırılır. Kemik ve kas ağrısı, güçsüzlük ve kırık riski görülür. D vitamini eksikliği olan yetişkinler doktora başvurmalı ve takviyeyi doktor önerisiyle kullanmalıdır.
Kaynaklar
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Rickets and osteomalacia
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Rickets
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Vitamin D
- Türkiye Çocuk Hastalıkları Dergisi (DergiPark). Ülkemizde D Vitamini Profilaksisine Rağmen Devam Eden Bir Problem: Nutrisyonel Rikets
- Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi (DergiPark). Nutrisyonel Raşitizmde D Vitamini Profilaksisi Programının Sürdürülebilirliğinin Önemi Üzerine Bir Araştırma