Kemik Erimesi (Osteoporoz)
Kemik erimesi (osteoporoz), kemik yoğunluğunun ve kemik kalitesinin azalarak kemiklerin kırılganlaşması ve kırık riskinin artmasıdır. Çoğunlukla belirti vermeden ilerler, kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) ile tanınır ve yaşam tarzı değişiklikleri ile ilaç tedavisiyle kırık riski…

Özet
Kemik erimesi (osteoporoz), kemiklerin gücünün azalması ve bu nedenle küçük bir düşme ya da zorlanmayla bile kırılma riskinin artmasıyla seyreden bir kemik hastalığıdır. Kemik gücü iki şeye bağlıdır: kemik yoğunluğu (kemikteki mineral miktarı) ve kemik kalitesi (kemiğin iç yapısı). Osteoporozda kemik hem seyrelir hem de iç yapısı bozulur.
Kemik kütlesi genç erişkinlikte (yaklaşık 25-30 yaş) en yüksek düzeye ulaşır, sonrasında yavaş yavaş azalır. Kadınlarda menopozla birlikte östrojen düşüşü kemik kaybını hızlandırır. Hastalık çoğunlukla belirti vermez ve ilk işareti sıklıkla bir kırık olur. En sık kırıklar omurga, kalça ve el bileğinde görülür.
Tanı, kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) ve gerektiğinde kan tahlilleriyle konur. DEXA'da T skorunun -2,5 ve altında olması osteoporoz demektir. Düşük şiddetli bir travmayla oluşan kalça ya da omurga kırığı da, T skoru ne olursa olsun, osteoporoz tanısı koydurabilir.
Tedavide amaç kırık riskini azaltmaktır. Yeterli kalsiyum ve D vitamini, düzenli egzersiz, sigara ve alkolden kaçınma, düşmeyi önleme ve gerekli hastalarda ilaç tedavisi birlikte uygulanır. Doz ve ilaç seçimi kişiye göre hekim tarafından belirlenir; ilaçlar doktora danışmadan başlanmamalı ya da bırakılmamalıdır.
Hakkında
Kemik Nasıl Yenilenir?
Kemik canlı bir dokudur ve yaşam boyu sürekli yenilenir. Osteoklast adlı hücreler eski kemiği yıkar, osteoblast adlı hücreler yerine yeni kemik yapar. Çocukluk ve gençlikte yapım yıkımdan fazladır, 30'lu yaşlardan sonra denge yıkım lehine yavaş yavaş kayar. Menopozda östrojen azalınca yıkım hızlanır ve kemik kaybı artar. Erkeklerde de yaşla ve testosteron azalmasıyla kemik kaybı olur, ancak daha yavaştır.
Ne Kadar Yaygındır?
Osteoporoz, yaşlanan toplumlarda önemli bir halk sağlığı sorunudur. 50 yaş üzerindeki kadınların yaklaşık üçte biri ve erkeklerin yaklaşık beşte biri yaşamı boyunca osteoporoza bağlı bir kırık geçirir. Kalça kırığı en ağırdır. Kalça kırığı geçiren yaşlıların önemli bir bölümünde kalıcı hareket kısıtlılığı olur ve bir kısmı kırık sonrası ilk yıl içinde yaşamını yitirir.
Kemik Yoğunluğu Sınıflaması
Kemik yoğunluğu DEXA ile ölçülür ve sonuç T skoru olarak verilir. T skoru, kişinin kemik yoğunluğunun genç erişkin ortalamasına göre kaç standart sapma uzakta olduğunu gösterir. Postmenopozal kadınlarda ve 50 yaş üstü erkeklerde şu sınıflama kullanılır:
- Normal: T skoru -1 ve üzeri
- Düşük kemik kütlesi (osteopeni): T skoru -1 ile -2,5 arası
- Osteoporoz: T skoru -2,5 ve altı
Genç erişkinlerde, premenopozal kadınlarda ve çocuklarda T skoru yerine yaşıtlarla karşılaştıran Z skoru kullanılır. Osteopeni her zaman tedavi gerektirmez, kırık riskini hekim yaş, kırık öyküsü ve risk faktörlerine göre hesaplayarak değerlendirir.
Tedavi Seçenekleri
Tedavi, kırık riskine göre planlanır. Düşük riskli kişilerde genellikle beslenme, egzersiz ve yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olabilir. Kırık riski yüksek olanlarda ilaç tedavisi eklenir. Bu karar bir hekim (fizik tedavi ve rehabilitasyon, endokrinoloji, iç hastalıkları, romatoloji, kadın hastalıkları ya da geriatri) tarafından verilir.
- Bifosfonatlar (alendronat, risedronat, ibandronat, zoledronik asit): Kemik yıkımını yavaşlatır ve en sık ilk seçenek olarak kullanılır. Alendronat ve risedronat genellikle haftalık tablet, zoledronik asit yılda bir kez damardan uygulanır. Mide yakınmaları, nadiren çene kemiği nekrozu ve atipik uyluk kırığı gibi yan etkileri olabilir. Tabletler sabah aç karnına, bol suyla ve içtikten sonra bir süre yatmadan alınır.
- Denosumab: Altı ayda bir deri altına yapılan enjeksiyondur. Tedaviye başlanınca doktora danışmadan aniden bırakılmamalıdır, çünkü bırakınca kırık riski artabilir.
- Teriparatid ve benzeri kemik yapımını artıran ilaçlar: Ağır osteoporozda ve çoklu kırıklarda seçilen, günlük enjeksiyonla kullanılan ilaçlardır.
- Raloksifen: Seçilmiş postmenopozal kadınlarda omurga kırığı riskini azaltmak için kullanılabilir.
- Hormon tedavisi: Menopoz yakınmaları için hekim kararıyla kullanılabilir ve kemik kaybını da azaltır, ancak tek başına osteoporoz için ilk seçenek değildir. Yarar ve risk kişiye göre değerlendirilir.
- Kalsiyum ve D vitamini: İlaç tedavisinin tamamlayıcısıdır, tek başına yüksek riskli hastada yeterli olmaz.
Tedavi süresi, ilaç türüne ve kişiye göre değişir. Düzenli kontrolde DEXA tekrarlanır ve ilaca devam kararı hekim tarafından yeniden verilir. İlaçlar doktora danışılmadan başlanmamalı, doz değiştirilmemeli ve bırakılmamalıdır.
Fizik Tedavi ve Destek
Fizik tedavi uzmanı ve fizyoterapist, kişinin kırık durumuna uygun yük bindiren, denge ve kas güçlendirici bir egzersiz programı belirler. Akut omurga kırığında ağrı için kısa süreli korse ya da ağrı kesici kullanılabilir. Uzun süreli korse kullanımı rutin olarak önerilmez.
Nedenleri
Osteoporoz, kemik yıkımının yapımdan fazla olmasıyla ortaya çıkar. Nedenler birincil (yaşlanma ve menopoza bağlı) ve ikincil (başka bir hastalık ya da ilaca bağlı) olmak üzere ikiye ayrılır.
Yaşlanma ve Menopoz
En sık neden yaşa bağlı kemik kaybıdır. Kadınlarda menopozla östrojen düzeyinin düşmesi kemik yıkımını belirgin hızlandırır. Erkeklerde ise yaşla birlikte testosteron azalması ve kemik yapımının yavaşlaması etkilidir. Erken menopoz ya da yumurtalıkların cerrahi olarak alınması riski artırır.
Hormonal Hastalıklar
Hipertiroidi (tiroit hormonunun fazlalığı), hiperparatiroidi (paratiroit hormonunun fazlalığı), Cushing sendromu (kortizol fazlalığı), prolaktin yüksekliği ve düşük cinsiyet hormonu düzeyleri kemik kaybına yol açabilir.
Besin Emilimini Bozan Hastalıklar
Çölyak hastalığı, Crohn hastalığı, ülseratif kolit, kronik ishale yol açan sindirim hastalıkları ve mide-bağırsak ameliyatları kalsiyum ve D vitamini emilimini azaltarak kemik kaybına yol açabilir. Bu hastalıkların tedavisi kemik sağlığı açısından da önemlidir.
Romatizmal ve Kronik Hastalıklar
Romatoid artrit, ankilozan spondilit, kronik böbrek ve karaciğer hastalıkları, KOAH, diyabet ve bazı kan hastalıkları (örneğin multipl miyelom) kemik yoğunluğunu etkileyebilir.
İlaçlar
Üç aydan uzun süre kullanılan kortizon (glukokortikoid) en önemli ilaç nedenidir. Ayrıca bazı sara ilaçları, aromataz inhibitörleri ve androjen baskılayıcı kanser ilaçları, uzun süreli heparin kullanımı ve aşırı dozda tiroit ilacı kemik kaybına neden olabilir. İlaçlar doktora danışmadan kesilmemelidir. Kemiği etkileyen ilaç kullanıyorsanız kemik sağlığı hekiminizle konuşulmalıdır.
Yaşam Tarzı
- Hareketsizlik: Uzun süre yatağa bağımlılık ve felç kemik kaybını hızlandırır.
- Yetersiz kalsiyum ve D vitamini: Kemiğin yapı taşlarının eksikliği kemik kaybını artırır.
- Sigara ve aşırı alkol: Kemik yapımını azaltır ve kemik kaybını hızlandırır.
- Düşük vücut ağırlığı ve yetersiz beslenme: Yeme bozuklukları ve aşırı zayıflık riski artırır.
- Aşırı egzersiz ve düşük enerji alımı: Özellikle düzensiz adet gören sporcu kadınlarda kemik kaybına yol açabilir.
Gebelik ve Emzirme İlişkili Osteoporoz
Nadir görülen bir durumdur. Gebeliğin sonlarında ya da emzirme döneminde, çoğunlukla omurgada kırığa bağlı şiddetli bel ve sırt ağrısı yapabilir. Kemik yoğunluğu genellikle doğumdan sonra aylar içinde kısmen düzelir, ancak kırık geliştiyse hekim değerlendirmesi ve takip gerekir.
Belirtileri
Osteoporoz yavaş ilerler ve genellikle ilk yıllarda belirti vermez. Bu nedenle "sessiz hastalık" olarak da bilinir. Birçok kişi kırık oluşana kadar hastalığını fark etmez.
Kırıklar
Ayakta durma yüksekliğinden düşme ya da hafif bir zorlanma gibi normalde kırık yapmayacak bir travmayla oluşan kırık, osteoporozun en önemli bulgusudur. En sık omurga, kalça, el bileği, üst kol ve kaburgalarda görülür. Bazen öksürme ya da eğilme gibi basit bir hareketle bile omurga kırığı oluşabilir.
Sırt ve Bel Ağrısı
Osteoporozun kendisi ağrı yapmaz. Ancak omurlarda çökme kırığı oluşursa ani başlayan, hareketle artan sırt ya da bel ağrısı görülebilir. Bazı çökme kırıkları ağrısız seyredebilir. Ağrı, haftalar içinde azalabilir ancak kronik hâle de gelebilir.
Boy Kısalması ve Kamburluk
Omurlar çöktükçe zamanla boy kısalır (yaklaşık 3-4 cm ve üzeri), sırtta öne eğilme ve kamburluk oluşur. Bu durum karın ve akciğer fonksiyonlarını, görünümü ve dengeyi olumsuz etkileyebilir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
- Küçük bir düşme ya da zorlanma sonrası kırık olmuşsa,
- Ani başlayan şiddetli sırt ya da bel ağrısı varsa,
- Boyda belirgin kısalma ya da sırtta kamburlaşma fark ettiyseniz,
- Menopoz, uzun süreli kortizon kullanımı, ailede kalça kırığı öyküsü gibi risk faktörleriniz varsa ve kemik sağlığınız değerlendirilmediyse.
Bacakta güç kaybı, uyuşma ya da idrar veya dışkı kontrolünde bozulma ile birlikte sırt ağrısı varsa acile başvurulmalıdır. Kalça ya da başka bir kemik kırığından şüpheleniyorsanız vakit kaybetmeden acil servise gidin.
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Osteoporozu belirtilerle anlamak zordur. Tanı için öykü, muayene, kemik yoğunluğu ölçümü ve tahlillerin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Öykü ve Fizik Muayene
Doktor risk faktörlerini (yaş, menopoz zamanı, geçirilmiş kırıklar, ailede kalça kırığı öyküsü, kullanılan ilaçlar, sigara, alkol, beslenme, hastalıklar) sorgular. Muayenede boy ölçülür, önceki boyla karşılaştırılır, duruş (kamburluk), yürüme, denge ve kas gücü değerlendirilir.
Kemik Yoğunluğu Ölçümü (DEXA)
Standart tanı yöntemi DEXA (çift enerjili X ışını absorpsiyometri) ile kemik mineral yoğunluğunun ölçülmesidir. Ölçüm çoğunlukla bel omurları ve kalça (uyluk kemiği boynu ve toplam kalça) bölgesinden, gerektiğinde ön koldan yapılır. İşlem ağrısızdır, birkaç dakika sürer ve radyasyon dozu çok düşüktür. Sonuç T skoru ve (gerekirse) Z skoru olarak verilir.
Ölçümden önce kalsiyum takviyesi kullanımı ve yakın zamanda baryumlu çekim, kontrast madde verilen tomografi ya da sintigrafi yapıldıysa bunlar hekime ve teknisyene bildirilmelidir. Gebelik şüphesi varsa teknisyene söylenmelidir.
Ne Zaman Ölçüm Yapılır?
Genel olarak 65 yaş ve üzeri kadınlara ve 70 yaş ve üzeri erkeklere önerilir. Daha genç postmenopozal kadınlarda ve 50-69 yaş erkeklerde risk faktörleri (önceki kırık, uzun süreli kortizon, düşük vücut ağırlığı, erken menopoz, sigara ve alkol, ailede kalça kırığı gibi) varsa daha erken ölçüm yapılabilir. Tekrar aralığı sonuca ve tedaviye göre değişir, çoğunlukla 1-2 yıldan sonradır. Her yıl ölçüm gerekmez.
Kırık Riski Hesaplama
FRAX gibi araçlar yaş, cinsiyet, boy-kilo, kırık öyküsü, sigara, kortizon kullanımı ve kemik yoğunluğunu birlikte değerlendirerek önümüzdeki 10 yıldaki kırık riskini tahmin eder. Tedavi kararında T skorunun yanı sıra bu risk de dikkate alınır.
Kan ve İdrar Tahlilleri
Tahliller osteoporozun tanısını koymak için değil, altta yatan nedenleri bulmak için yapılır. Kalsiyum, fosfor, alkalen fosfataz, böbrek fonksiyonları, 25-OH D vitamini, paratiroit hormonu (PTH), tiroit hormonu (TSH), tam kan sayımı ve gerektiğinde diğer testler istenebilir. Kemik döngüsü belirteçleri bazı hastalarda tedaviye yanıtı izlemede kullanılabilir.
Röntgen ve Diğer Görüntüleme
Düz röntgen, kemik kaybı yaklaşık yüzde 30'u bulana kadar belirgin bulgu vermeyebilir. Ancak omurga kırıklarını göstermek ve sırt ağrısının başka nedenlerini dışlamak için yararlıdır. Omurga yan grafisi ya da DEXA ile omurga kırığı değerlendirmesi (VFA) yapılabilir.
Risk Faktörleri
Risk faktörleri değiştirilemeyen ve değiştirilebilen olarak ikiye ayrılır. Değiştirilebilir faktörlere yönelik önlemler kırık riskini azaltmaya yardımcı olur.
Değiştirilemeyen Risk Faktörleri
- İleri yaş: Yaş ilerledikçe kemik kaybı ve kırık riski artar.
- Kadın cinsiyeti ve menopoz: Osteoporoz tanısı alanların büyük bölümü kadındır. Erken menopoz (45 yaş öncesi) ve yumurtalıkların alınması riski artırır.
- Genetik yatkınlık ve aile öyküsü: Kemik yoğunluğunun önemli bir bölümü kalıtsaldır. Anne ya da babada kalça kırığı öyküsü riski artırır.
- Beyaz ve Asya kökenli olmak: Bu gruplarda risk daha yüksektir.
- Küçük yapılı ve zayıf olmak: Düşük vücut ağırlığı ve küçük kemik yapısı riski artırır.
- Daha önce geçirilmiş kırık: Düşük şiddetli bir travmayla oluşmuş kırık yeni kırık için güçlü bir göstergedir.
Değiştirilebilen Risk Faktörleri
- Sigara: Kemik yoğunluğunu azaltır ve kırık riskini artırır.
- Aşırı alkol: Bağırsaktan kalsiyum emilimini azaltır, böbrekten kalsiyum atılımını artırır ve düşme riskini yükseltir.
- Hareketsiz yaşam: Kemiği güçlendiren yük bindirme ve kas çalışması azalır.
- Yetersiz kalsiyum ve D vitamini: Beslenme ve güneş ışığı yetersizliği.
- Aşırı zayıflık, yeme bozuklukları ve düzensiz adet: Östrojen düşüklüğüne ve kemik kaybına yol açar.
Hastalıklar ve İlaçlar
Hipertiroidi, hiperparatiroidi, çölyak ve inflamatuar bağırsak hastalıkları, romatoid artrit, kronik böbrek hastalığı, diyabet ve bazı kan hastalıkları riski artırır. Üç aydan uzun süre kortizon, bazı sara ilaçları, kanser tedavisinde kullanılan hormon baskılayıcı ilaçlar, uzun süreli alüminyum içeren antiasitler ve bazı mide koruyucuları riski artırabilir. Tiroit ilacını gereğinden yüksek dozda kullanmak da kemik kaybına neden olabilir, ancak hiçbir ilaç doktora danışmadan bırakılmamalıdır.
Düşme Riskini Artıran Durumlar
Görme bozukluğu, denge sorunları, kas zayıflığı, baş dönmesine yol açan ilaçlar ve ev içi tehlikeler düşme ve dolayısıyla kırık riskini yükseltir.
Komplikasyonları
Osteoporozun asıl sonucu kırıklardır. Kırıklar yaşam kalitesini ve bağımsızlığı ciddi biçimde etkileyebilir.
Kalça Kırığı
Osteoporozun en ciddi komplikasyonudur. Çoğunlukla ameliyat gerektirir. Kalça kırığından sonra hastaların önemli bir bölümünde yürüme kapasitesi azalır, bağımlılık gelişir ve ilk yıl içinde ölüm riski artar. Yatağa bağımlılık zatürre, derin ven trombozu, akciğer embolisi ve yatak yarası gibi sorunları da beraberinde getirir.
Omurga Kırıkları
Omurların çökmesi şiddetli sırt ve bel ağrısına, boy kısalmasına, kamburluğa ve solunum ve sindirim fonksiyonlarında bozulmaya yol açabilir. Birden fazla omurga kırığı yeni kırık riskini belirgin artırır.
El Bileği ve Diğer Kırıklar
El bileği, üst kol, kaburga ve leğen kemiği kırıkları da sık görülür. Her yeni kırık hareketliliği ve günlük işlevleri kısıtlayabilir.
Kronik Ağrı ve Yaşam Kalitesinde Azalma
Kırıklar sonrası kalıcı ağrı, hareket kısıtlılığı, düşme korkusu, sosyal çekilme ve depresyon görülebilir.
Ne Zaman Acile Gidilmeli?
Düşme sonrası kalça, bacak ya da kolda şiddetli ağrı, şekil bozukluğu, ayağa kalkamama ya da bacağın kısalmış görünmesi kırık belirtisi olabilir ve acil değerlendirme gerektirir. Sırt ağrısıyla birlikte bacaklarda güçsüzlük, uyuşma ya da idrar ve dışkı kontrol kaybı olursa da gecikmeden acile başvurulmalıdır.
Nasıl Önlenir
Osteoporozdan korunma çocukluktan başlar: gençlikte mümkün olan en yüksek kemik kütlesine ulaşmak ve sonraki yıllarda kemik kaybını yavaşlatmak hedeflenir. Aşağıdaki öneriler kırık riskini azaltmaya yardımcı olur.
Yeterli Kalsiyum
Toplam günlük kalsiyum alımı (besin ve takviye birlikte) çoğu yetişkin için yaklaşık 1000-1200 mg'dır. Kalsiyumun büyük bölümü beslenmeyle karşılanmalıdır. Süt, yoğurt, peynir, kalsiyum eklenmiş ürünler, kılçıklı balıklar (sardalya), badem, kuru baklagiller ve koyu yeşil yapraklı sebzeler iyi kaynaklardır. Kalsiyum alımı öğünlere yayılmalıdır. Besinlerle yetersiz kalıyorsa hekim ya da diyetisyen takviye önerebilir. Gereğinden fazla takviye kabızlık ve böbrek taşı riskini artırabilir. Takviye dozu için doktorunuza danışın.
D Vitamini
D vitamini kalsiyumun bağırsaktan emilimini ve kemiğe yerleşmesini sağlar. Cilt güneş ışığıyla D vitamini üretir, ancak yaşla, kış aylarında, kapalı giyinmede ve güneşten korunmada üretim azalır. Yağlı balık (somon, uskumru, ton balığı), yumurta ve D vitamini eklenmiş ürünler besin kaynaklarıdır. Yetişkinlerde günde 800-1000 IU civarındaki dozlar sıkça önerilir, ancak gerekli doz kan düzeyine ve kişiye göre değişir. D vitamini takviyesi hekim önerisiyle ve kan düzeyi izlenerek kullanılmalıdır. Solaryum güneş ışığının yerini tutmaz.
Egzersiz
- Vücut ağırlığını taşıtan egzersizler: Tempolu yürüyüş, merdiven çıkma, dans ve hafif koşu kemik yapımını uyarır.
- Kas güçlendirme egzersizleri: Direnç bantları ve hafif ağırlıklarla haftada 2-3 gün yapılabilir.
- Denge egzersizleri: Tai chi, yoga benzeri denge çalışmaları düşme riskini azaltır.
- Yüzme ve bisiklet kalp ve kas sağlığı için faydalıdır, ancak kemiği güçlendirme etkisi sınırlıdır, bu nedenle tek başına yeterli değildir.
Osteoporozu ya da omurga kırığı olan kişilerde öne eğilme, mekik ve ani, sert hareketlerden kaçınılmalıdır. Program, doktor ya da fizyoterapist önerisiyle yavaş başlayıp kademeli artırılmalıdır.
Yaşam Tarzı
- Sigarayı bırakın, alkolü sınırlayın,
- Aşırı kilo kaybından ve yetersiz beslenmeden kaçının, vücut ağırlığınızı sağlıklı aralıkta tutun,
- Kafeinli içecekleri ölçülü tüketin (günde yaklaşık 3-4 fincanı geçmesin),
- Kemik sağlığını etkileyen ilaçlar (kortizon gibi) için doktorunuzla görüşün, ilaçları kendi başınıza bırakmayın.
Düşmeleri Önlemek
Evde kaygan zemin ve halı kenarlarını düzenleyin, aydınlatmayı artırın, banyoda tutunma barı ve kaymaz zemin kullanın, uygun ayakkabı giyin, görme kontrollerinizi yaptırın. Baş dönmesi yapan ilaçlar için hekiminize danışın.
Düzenli Kontrol
Risk faktörleri olan kişiler ve menopoz sonrası kadınlar, hekimleriyle kemik yoğunluğu ölçümü zamanlamasını konuşmalıdır. Gerekliyse erken ilaç tedavisi kırıkları önlemeye yardımcı olur.
Tedavi Seçenekleri
İlgili tedaviler
Sık Sorulan Sorular
Kemik erimesi (osteoporoz) nedir?
Kemik erimesi, kemik yoğunluğunun ve kalitesinin azalarak kemiklerin kırılganlaştığı bir hastalıktır. Çoğunlukla belirti vermez, hafif bir düşme ya da zorlanmayla bile kırık oluşabilir. Tanı kemik yoğunluğu ölçümüyle konur ve tedavi kırık riskini azaltmayı hedefler.
Kemik erimesi belirtileri nelerdir?
Hastalık genellikle belirti vermez ve ilk bulgu sıklıkla bir kırıktır. Omurga çökme kırığı olursa ani başlayan sırt ya da bel ağrısı, boy kısalması ve kamburluk görülebilir. Küçük bir düşme sonrası kırık oluşması da önemli bir işarettir.
Kemik erimesi tedavisi nasıl yapılır?
Tedavi kırık riskine göre planlanır. Yeterli kalsiyum ve D vitamini, düzenli egzersiz, sigara ve alkolden kaçınma ve düşmeyi önleme temel önlemlerdir. Riski yüksek hastalarda bifosfonat, denosumab ya da teriparatid gibi ilaçlar hekim tarafından başlanır. İlaçlar doktora danışmadan başlanmamalı ya da bırakılmamalıdır.
Osteoporoz hangi ilaçlarla tedavi edilir?
Hekim kırık riskine göre ilaç seçer. En sık kullanılanlar kemik yıkımını azaltan bifosfonatlardır (alendronat, risedronat, zoledronik asit). Denosumab, raloksifen ve kemik yapımını artıran teriparatid gibi seçenekler de vardır. İlaç seçimi böbrek fonksiyonu, mide yakınmaları ve diğer hastalıklara göre değişir.
T skoru nedir, kaç olursa osteoporoz denir?
T skoru, kemik yoğunluğunun genç erişkin ortalamasına göre kaç standart sapma uzakta olduğunu gösterir. Postmenopozal kadınlarda ve 50 yaş üstü erkeklerde -1 ve üzeri normal, -1 ile -2,5 arası düşük kemik kütlesi (osteopeni), -2,5 ve altı osteoporoz olarak değerlendirilir. Düşük şiddetli travmayla oluşan kalça ya da omurga kırığı varsa T skoru ne olursa olsun osteoporoz tanısı konabilir.
Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) ne sıklıkla yapılmalıdır?
Genel olarak 65 yaş ve üzeri kadınlara, 70 yaş ve üzeri erkeklere önerilir. Daha genç kişilerde risk faktörü varsa hekim daha erken başlatabilir. Tekrar aralığı sonuca ve tedaviye göre değişir, çoğunlukla en az 1-2 yıl sonradır, her yıl ölçüm gerekmez.
Kemik erimesi hangi tahlillerle belli olur?
Tanı kan ya da idrar tahlili ile değil, kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) ile konur. Kan ve idrar tahlilleri (kalsiyum, fosfor, böbrek fonksiyonları, D vitamini, paratiroit ve tiroit hormonları gibi) osteoporozun altında yatan nedenleri bulmak ve tedaviyi planlamak için istenir.
Kemik erimesi şiddetli ağrı yapar mı?
Osteoporozun kendisi genellikle ağrı yapmaz. Ağrı çoğunlukla omurgada çökme kırığı oluştuğunda ortaya çıkar. Bu ağrı ani başlar, hareketle artabilir ve birkaç hafta içinde azalabilir. Bazı kırıklar ise sessiz seyreder. Diz ve dirsek gibi eklem ağrıları genellikle osteoporozdan değil, kireçlenme gibi başka nedenlerden kaynaklanır.
Kemik erimesi için hangi doktora gidilmelidir?
Fizik tedavi ve rehabilitasyon, endokrinoloji, iç hastalıkları, romatoloji, kadın hastalıkları ve doğum ya da geriatri uzmanları osteoporozla ilgilenir. Kırık ve ameliyat gereken durumlarda ortopedi ve travmatoloji uzmanı da sürece katılır. Hangi uzmana gidileceği konusunda aile hekimi yönlendirme yapabilir.
Kemik erimesi sadece yaşlılarda mı görülür?
Ağırlıklı olarak yaşlılarda ve menopoz sonrası kadınlarda görülür, ancak yalnız yaşlılara özgü değildir. Genç erişkinlerde ve çocuklarda uzun süreli kortizon kullanımı, bağırsak hastalıkları, hormon bozuklukları ve yeme bozuklukları gibi nedenlerle ikincil osteoporoz gelişebilir. Erkeklerde de görülür.
Erkeklerde de kemik erimesi görülür mü?
Evet. Kadınlarda daha sık görülse de erkekler de etkilenir. Erkeklerde en sık nedenler ileri yaş, düşük testosteron, uzun süreli kortizon kullanımı, alkol ve sigaradır. Erkeklerde kırık sonrası sonuçlar da ciddi olabilir, bu nedenle risk faktörü olanların değerlendirilmesi önemlidir.
Kronik ishal kemik erimesine neden olur mu?
Çölyak, Crohn hastalığı gibi kronik ishale yol açan emilim bozuklukları kalsiyum ve D vitamini emilimini azaltarak kemik kaybına neden olabilir. Bu hastalarda altta yatan hastalığın tedavisi ve kemik yoğunluğunun izlenmesi önemlidir. Hekim gerekli görürse takviye önerir.
Kemik erimesini önlemek için hangi besinler tüketilmelidir?
Süt, yoğurt ve peynir gibi süt ürünleri, kalsiyum eklenmiş ürünler, sardalya gibi kılçıklı balıklar, badem, kuru baklagiller ve koyu yeşil yapraklı sebzeler kalsiyum bakımından iyi kaynaklardır. Yağlı balık ve yumurta D vitamini içerir. Kalsiyumu öğünlere yaymak ve kafeini sınırlamak da yardımcı olur. Takviye gerekip gerekmediğini hekiminize danışın.
Kemik erimesinde hangi egzersizler yapılmalıdır?
Yürüyüş, merdiven çıkma ve hafif direnç egzersizleri gibi vücut ağırlığını taşıtan, denge ve kas güçlendirici egzersizler yararlıdır. Omurgayı öne doğru zorlayan ve ani, sert hareketlerden kaçınılmalıdır. Egzersiz programını doktor ya da fizyoterapistle birlikte belirlemek en güvenlisidir.
Kemik erimesi olan kişi düşmeyi nasıl önleyebilir?
Evde kaygan zemin, halı kenarı ve kablo gibi riskleri gidermek, yeterli ışık sağlamak, uygun ayakkabı giymek, görme kontrollerini yaptırmak ve denge egzersizleri yapmak düşme riskini azaltır. Baş dönmesi yapan ilaçlar için doktora danışılmalıdır.
Osteoporoz ilacı ne kadar süre kullanılır?
Süre ilaca ve kişiye göre değişir. Bifosfonatlar çoğu hastada 3-5 yıl kullanıldıktan sonra hekim yeniden değerlendirir. Denosumab gibi bazı ilaçlar ise hekime danışmadan aniden bırakılmamalıdır. İlacı kendi başınıza bırakmayın.
Omurga kırığı belirtileri nelerdir?
Ani başlayan bel ya da sırt ağrısı, ağrının hareketle artması, boyda kısalma ve sırtta kamburlaşma omurga çökme kırığını düşündürür. Küçük bir zorlanma sonrası ani, şiddetli sırt ağrısı varsa doktora başvurulmalıdır. Bacakta güç kaybı, uyuşma ya da idrar ve dışkı kontrol kaybı varsa acile gidilmelidir.
Kaynaklar
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Osteoporosis
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Osteoporosis
- Cleveland Clinic. Osteoporosis: Symptoms, Causes & Treatment
- Lectio Scientific (DergiPark). OSTEOPOROZ VE TEDAVİSİ
- Bozok Tıp Dergisi (DergiPark). OSTEOPOROZUN MEDİKAL TEDAVİSİNDE KULLANILAN İLAÇLAR VE YAN ETKİLERİ