HASTALIK

Boğmaca Hastalığı

Boğmaca (pertussis), Bordetella pertussis bakterisinin neden olduğu, nöbetler halinde öksürükle seyreden bulaşıcı bir solunum yolu enfeksiyonudur. Özellikle bebeklerde ciddi olabilir ve aşı ile büyük ölçüde önlenebilir.

Son güncelleme: 16.11.2026
Boğmaca Hastalığı

Özet

Boğmaca, Bordetella pertussis adlı bakterinin neden olduğu ve damlacık yoluyla çok kolay bulaşan bir solunum yolu enfeksiyonudur. En belirgin özelliği, nöbetler halinde gelen şiddetli öksürüktür. Hastalık "100 günlük öksürük" olarak da bilinir, çünkü öksürük haftalar, bazen aylar sürebilir.

Her yaşta görülebilir. Büyük çocuklarda ve yetişkinlerde sıklıkla uzun süren bir öksürük olarak geçer, ancak aşısı tamamlanmamış küçük bebeklerde nefes durması, zatürre ve hastaneye yatış gerektiren ağır tablolara yol açabilir. Bu nedenle bebekler ve onlarla temas eden kişiler için korunma çok önemlidir.

Tanı, öksürüğün özelliklerine ve burun-geniz örneğinde bakterinin ya da genetik materyalinin gösterilmesine dayanır. Tedavide genellikle antibiyotik (makrolid grubu) ve destek bakımı kullanılır. Antibiyotik ne kadar erken başlanırsa o kadar yararlıdır; özellikle bulaşmayı azaltır. Hastalıktan korunmanın en etkili yolu aşıdır, ancak aşı ya da geçirilmiş hastalıkla kazanılan bağışıklık zamanla azalır ve hastalık tekrarlayabilir.

Bebeklerde ya da öksürük sırasında morarma, nefes alamama, emmeme görülen çocuklarda gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Hakkında

Boğmaca Nedir?

Boğmaca (pertussis), üst ve alt solunum yollarının örtü hücrelerine yapışan Bordetella pertussis bakterisinin salgıladığı toksinler nedeniyle ortaya çıkar. Bakteri yalnızca insanda yaşar; hayvanlardan ya da eşyalardan bulaşmaz. Hastalık öksürük ve hapşırık sırasında havaya yayılan damlacıklarla geçer. Aynı evde yaşayan, aşısız kişilerde bulaşma oranı çok yüksektir.

Kuluçka süresi genellikle 7-10 gündür, 5-21 güne kadar uzayabilir. Adını, öksürük nöbeti sonunda bazı hastalarda duyulan, havanın dar aralıktan çekilmesiyle oluşan "çekme" sesinden (whoop) alır. Her hastada bu ses duyulmaz; özellikle bebeklerde ve yetişkinlerde olmayabilir.

Hastalığın Evreleri

Boğmaca üç evrede seyreder. Süreler kişiden kişiye değişir.

  • Kataral evre (1-2 hafta): Burun akıntısı, hafif ateş, hafif öksürük, gözlerde sulanma. Soğuk algınlığından ayırt etmek zordur. Bulaşıcılığın en yüksek olduğu dönemdir.
  • Paroksismal evre (genellikle 2-6 hafta, bazen daha uzun): Art arda gelen, nefes aldırmayan öksürük nöbetleri, nöbet sonunda derin çekme sesi, yüzde kızarma ya da morarma, öksürük sonrası kusma ve bitkinlik. Nöbetler geceleri artabilir.
  • İyileşme evresi (haftalar, bazen aylar): Nöbetlerin sıklığı ve şiddeti yavaş yavaş azalır. Bu dönemde başka bir solunum yolu enfeksiyonu geçirilirse öksürük yeniden alevlenebilir.

Bebeklerde Boğmaca

Üç aydan küçük bebeklerde tablo farklı olabilir. Tipik öksürük nöbetleri olmayabilir; bunun yerine nefes durması (apne), morarma, beslenme güçlüğü ve halsizlik görülebilir. Bu nedenle bebeklerde boğmaca şüphesi olduğunda hekim değerlendirmesi gecikmemelidir. Birçok küçük bebeğin gözlem ve destek tedavisi için hastaneye yatırılması gerekir. Hangi bebeğin yatırılacağına hekim karar verir.

Yetişkinlerde ve Büyük Çocuklarda Boğmaca

Aşılanmış ya da daha önce hastalığı geçirmiş yetişkinlerde ve ergenlerde belirtiler hafif olabilir; iki haftadan uzun süren, tedaviye yanıt vermeyen kuru öksürük tek bulgu olabilir. Bu kişiler tanı almadan bebeklere ve bağışıklığı zayıf kişilere hastalığı bulaştırabilir. Bu yüzden uzun süren öksürükte boğmaca akla getirilmelidir.

Tedavi

Tedavi hekim kontrolünde yapılır. Kullanılan antibiyotikler çoğunlukla azitromisin, klaritromisin ya da eritromisin gibi makrolid grubundandır. Bu ilaçlar kişinin yaşına, kilosuna, ek hastalıklarına ve ilaç etkileşimlerine göre seçilir; doz ve süreyi hekim belirler. Doktora danışmadan antibiyotik kullanmayın ve başlanan tedaviyi yarıda bırakmayın.

Antibiyotik, hastalığın ilk haftalarında başlanırsa belirtileri hafifletebilir; sonraki dönemde başlanırsa belirtileri belirgin kısaltmasa da bakterinin bulaşmasını azaltır. Öksürük nöbetleri uzun sürebileceği için antibiyotiğe rağmen öksürüğün haftalarca devam etmesi tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez.

Öksürük şurupları ve öksürük kesiciler boğmacada yarar sağlamaz; özellikle bebeklerde ve küçük çocuklarda zararlı olabilir. Ateş ve ağrı için kullanılacak ilaçlar da hekim önerisiyle kullanılmalıdır. Ağır seyreden ve özellikle küçük bebeklerde hastane tedavisi; oksijen desteği, solunum yollarının temizlenmesi, sıvı ve beslenme desteği, nefes duraklamalarının izlenmesini içerir.

Evde bakımda bol sıvı vermek, öksürüğü tetikleyen uyaranları (toz, sigara dumanı, ani heyecan) azaltmak, kusma sonrası küçük ve sık öğünler vermek yardımcı olur. Hasta kişi, uygun antibiyotiğin ilk 5 gününü tamamlayana kadar (antibiyotik almıyorsa öksürüğün başlamasından yaklaşık 3 hafta sonrasına kadar) okul ve işten uzak durmalı, maske kullanmalıdır. Kesin süre için hekime danışılmalıdır.

Yalancı Boğmaca

"Yalancı boğmaca" resmi bir tanı adı değildir. Halk arasında, boğmacaya benzeyen ama Bordetella pertussis'in neden olmadığı öksürük tablolarına bu ad verilir. Bordetella parapertussis, bazı virüsler (adenovirüs, RSV vb.) ya da bronşit/zatürre benzer bir tabloya yol açabilir. Ayırt etmek için hekim muayenesi ve laboratuvar testi gerekir. Kendi kendinize tanı koymayın.

Nedenleri

Boğmacanın tek nedeni Bordetella pertussis bakterisidir. Bakteri, hasta kişinin öksürük ve hapşırığıyla havaya yayılan damlacıkların solunmasıyla bulaşır. Sık olarak aynı evde yaşayan yakınlar arasında yayılır; ev içi bulaşma oranı yüksektir. Boğmacayı sıklıkla, kendisinde belirtisi hafif geçen yetişkin yakınlar bebeklere bulaştırır.

Bakteri solunum yolunun örtü hücrelerine tutunur ve hücrelere zarar veren toksinler salgılar. Bu durum bağışıklık hücrelerinin işini bozar, havayolunda aşırı mukus ve iltihap oluşturur ve inatçı öksürük nöbetlerine yol açar.

Hastalık genetik değildir, beslenme bozukluğu ya da psikolojik nedenlerle ortaya çıkmaz. Hastalığa yakalanma ve ağır geçirme riskini aşılanma durumu, yaş ve bağışıklık düzeyi belirler. Bakteri insan vücudu dışında uzun süre yaşamaz; bu nedenle bulaşmada asıl yol hasta kişiyle yakın temastır.

Belirtileri

Erken Belirtiler

İlk haftalarda belirtiler soğuk algınlığına benzer. Bu dönemde tanı koymak zordur.

  • Burun akıntısı ve hapşırık
  • Hafif ateş (çoğunlukla yüksek değildir)
  • Hafif, kuru ve giderek artan öksürük
  • Gözlerde sulanma ve kızarıklık
  • Halsizlik ve iştahsızlık

Öksürük Dönemi Belirtileri

  • Art arda gelen ve nefes aldırmayan öksürük nöbetleri
  • Nöbetin sonunda çekme sesi (her hastada olmayabilir)
  • Öksürük sırasında yüzde kızarma ya da morarma
  • Nöbet sonrasında yapışkan balgam çıkarma ya da kusma
  • Nöbet sonrası bitkinlik ve uykuya meyil
  • Gece nöbetlerinin sıklaşması ve uyku bozukluğu

Bebeklerde Görülebilen Belirtiler

  • Nefes durması (apne) ya da morarma
  • Emmeme ve beslenme güçlüğü
  • Çok hafif ya da tipik olmayan öksürük
  • Çok halsiz ve huzursuz olma

Ne Zaman Doktora ya da Acile Başvurulmalı?

  • Üç haftadan uzun süren öksürük ya da nöbet şeklinde öksürük varsa
  • Öksürük sonrası kusma, morarma ya da nefes çekme sesi varsa
  • Bebeklerde öksürük başladığında ya da bebek boğmaca hastasıyla temas ettiğinde

Aşağıdaki durumlarda acil başvurulmalıdır: bebekte nefesin durması, dudak ve yüzde morarma, emmeme, tekrarlayan kusma ve sıvı kaybı, havale, aşırı halsizlik, çocukta ya da yetişkinde nefes alamama.

Tanı ve Teşhis Yöntemleri

Hekim önce hastanın öksürüğünün özelliklerini, süresini, aşılanma durumunu ve boğmaca hastasıyla temasını sorgular. Muayene ile akciğer dinlenir. Kesin tanı için laboratuvar testi gerekir.

Burun-Geniz Örneğinde PCR

Burnun arkasından özel bir çubukla alınan örnekte bakterinin genetik materyali aranır. Hızlı ve duyarlı olduğu için günümüzde en sık kullanılan yöntemlerden biridir. Antibiyotik başlamadan ya da öksürüğün ilk haftalarında alınırsa sonuç güvenilirdir.

Kültür

Aynı örnekten bakteri üretilmeye çalışılır. Özgüllüğü yüksektir, ancak duyarlılığı sınırlıdır; hastalığın ilerleyen haftalarında ya da antibiyotik başlandıktan sonra alınan örneklerde sonuç negatif çıkabilir. Bu nedenle negatif kültür boğmacayı dışlamaz. Sonuç birkaç gün sürer.

Serolojik Testler

Kandaki antikorlara bakılır. Özellikle hastalığın geç döneminde, PCR ve kültürün negatif kaldığı durumlarda yardımcı olabilir. Yakın zamanda aşı olunduysa yorumlaması güçleşir.

Kan Sayımı ve Göğüs Grafisi

Kan sayımında özellikle küçük çocuklarda lenfosit artışıyla beyaz küre yüksekliği görülebilir. Bu bulgu tek başına tanı koydurmaz. Göğüs grafisi, zatürre gibi komplikasyonları değerlendirmek ve benzer belirtili diğer hastalıkları ayırt etmek için istenebilir.

Testlerin sonucu beklenirken, hekim klinik olarak boğmaca düşünüyorsa tedaviye başlayabilir; özellikle bebeklerde ve ağır hastalarda sonuç beklenmez.

Risk Faktörleri

Boğmaca kapabilme ve ağır geçirme riskini artıran durumlar şunlardır.

  • Aşısız ya da aşıları eksik olmak: Özellikle ilk aşılarını henüz tamamlamamış, 6 aydan küçük bebekler en ağır hastalanan gruptur.
  • Zayıflamış bağışıklık: Aşı ya da geçirilmiş hastalıkla kazanılan koruma yıllar içinde azalır. Aşısı ihmal edilen ergen ve yetişkinler yeniden hastalanabilir.
  • Hasta kişiyle yakın temas: Aynı evde yaşamak, bakım vermek, kreş, okul ve yoğun toplu ortamlar bulaşma olasılığını artırır.
  • Erken doğum: Prematüre bebekler anneden yeterli antikor alamadığı ve akciğerleri daha hassas olduğu için daha ağır hastalık geçirebilir.
  • Gebelikte aşı yaptırılmamış olması: Annenin gebelikte Tdap aşısı olmadığı bebeklerde ilk aylarda koruma azdır.
  • Altta yatan akciğer ya da bağışıklık hastalıkları: Astım, kronik akciğer hastalığı, kalp hastalığı, bağışıklığı baskılayan hastalıklar ve ilaçlar komplikasyon riskini artırabilir.
  • Sigara dumanına maruz kalmak: Doğrudan hastalığa neden olmaz, ancak solunum yollarını hassaslaştırarak seyri ağırlaştırabilir.

Komplikasyonları

Çoğu sağlıklı yetişkin ve büyük çocuk boğmacayı komplikasyonsuz atlatır. Ağır komplikasyonlar en çok bebeklerde görülür.

Bebeklerde ve Küçük Çocuklarda

  • Nefes durması (apne) ve oksijen yetersizliği
  • Zatürre (en sık ölüm nedenidir)
  • Havale (nöbet)
  • Beslenme güçlüğü, kilo kaybı ve sıvı kaybı
  • Çok nadir olarak beyinde hasar ya da kanama
  • Ölüm (özellikle üç aydan küçük bebeklerde)

Büyük Çocuk ve Yetişkinlerde

  • Şiddetli öksürüğe bağlı gözde kılcal damar kanaması (göz akında kızarıklık) ve yüzde küçük morluklar
  • Kaburga çatlağı ya da kırığı
  • Kasık ya da göbek fıtığı
  • İdrar kaçırma
  • Uyku bozukluğu, kilo kaybı, bayılma
  • Zatürre ve kulak enfeksiyonu

Kusma, nefes alamama, morarma, havale, bayılma, göğüs ağrısı ya da öksürükle kan görülmesi durumunda gecikmeden acil servise başvurun.

Nasıl Önlenir

Aşı

Boğmacadan korunmanın en etkili yolu aşıdır. Türkiye'de boğmaca, difteri ve tetanozla birlikte karma aşı olarak yapılır. Ulusal aşı takviminde temel doz 2., 4. ve 6. aylarda, pekiştirme dozu ise bir yaşın sonrasında ve okula başlama döneminde uygulanır. Zamanlama değişebileceği için güncel takvim aile hekiminden öğrenilmelidir.

Bebeği korumak için gebelikte, her hamilelikte, genellikle 27-36. haftalar arasında Tdap aşısı önerilir. Ergenlere, yetişkinlere ve özellikle bebekle temas eden yakınlara, sağlık çalışanlarına da pekiştirme dozu önerilebilir. Aşı yaptırıp yaptırmamanız gerektiği konusunda doktorunuza danışın.

Aşı büyük oranda koruma sağlar ve hastalık geçirilse bile daha hafif seyretmesine yardımcı olur, ancak koruma yüzde yüz değildir ve zamanla azalır. Hastalığı geçirmek de ömür boyu bağışıklık sağlamaz.

Hasta Kişiyle Temasta Önlemler

  • Hasta kişi, uygun antibiyotiğin ilk 5 gününü bitirene kadar ya da hekiminin önerdiği süre boyunca okuldan, işten ve toplu ortamlardan uzak durmalıdır.
  • Öksürük ve hapşırık sırasında ağzı ve burnu mendille ya da dirsek içiyle kapatmak, ellerini sık yıkamak, maske takmak yayılımı azaltır.
  • Bebekler, gebeler, aşısız çocuklar ve bağışıklığı baskılanmış kişilerle temastan kaçınılmalıdır.
  • Hasta ile yakın temas edenlerin (özellikle bebek ve riskli kişilerin) doktora başvurması gerekir. Gerekirse, belirtiler çıkmasa bile koruyucu antibiyotik verilebilir.

Genel Önlemler

Bebeklerin yanında sigara içilmemesi, dengeli beslenme, yeterli uyku ve el hijyeni genel solunum yolu sağlığı için yararlıdır. Ancak bu önlemler boğmacadan koruyucu aşının yerini tutmaz. Vitamin takviyeleri ya da bitkisel ürünlerin boğmacadan koruduğuna dair bilimsel kanıt yoktur.

Tedavi Seçenekleri

Sık Sorulan Sorular

Boğmaca nedir?

Boğmaca (pertussis), Bordetella pertussis bakterisinin neden olduğu bulaşıcı bir solunum yolu enfeksiyonudur. Nöbetler halinde gelen şiddetli öksürükle seyreder ve haftalarca sürebilir. Özellikle aşısı tamamlanmamış bebeklerde ciddi olabilir.

Boğmaca hangi sistemin hastalığıdır ve hangi bölüm bakar?

Boğmaca solunum sistemi hastalığıdır. Çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları (çocuk enfeksiyon), yetişkinlerde enfeksiyon hastalıkları, göğüs hastalıkları ya da dahiliye uzmanları bakar. Başlangıçta aile hekimine başvurulabilir; hekim gerekirse yönlendirir.

Boğmaca nasıl anlaşılır?

Başlangıçta belirtiler soğuk algınlığına benzer. Bir-iki hafta sonra nöbetler halinde gelen öksürük, öksürük sonrası kusma, morarma ve nefes çekme sesi dikkat çeker. Kesin tanı burun-geniz örneğinde PCR ya da kültürle konur.

Boğmaca ile soğuk algınlığı nasıl ayırt edilir?

Soğuk algınlığı genellikle birkaç gün içinde düzelir. Boğmacada iki haftadan uzun süren, nöbetler halinde gelen, kusmayla ya da çekme sesiyle sonlanan öksürük ayırt ettiricidir. Böyle bir öksürük varsa kendi kendinize tanı koymayın, doktora başvurun.

Boğmaca bulaşıcı mıdır, nasıl bulaşır?

Evet, çok bulaşıcıdır. Hasta kişinin öksürük ve hapşırığıyla havaya yayılan damlacıklarla geçer. Aynı evde yaşayan yakınlar arasında bulaşma oranı yüksektir. Mendille öksürmek, el yıkamak ve maske kullanmak yayılımı azaltır.

Boğmaca kaç gün bulaştırıcıdır?

En bulaşıcı dönem, belirtilerin başladığı ilk iki hafta ve öksürüğün ilk haftalarıdır. Uygun antibiyotik başlandıktan yaklaşık 5 gün sonra bulaştırıcılık büyük ölçüde azalır. Tedavi almayan kişi öksürük başladıktan yaklaşık 3 hafta boyunca bulaştırabilir. Kesin süre için hekime danışın.

Boğmaca kaç günde geçer?

Öksürük genellikle 6-10 hafta, bazen daha uzun sürer. Bu yüzden hastalığa 100 günlük öksürük de denir. Antibiyotik bulaşmayı azaltır, ama öksürüğü hemen kesmeyebilir. Bu süre içinde nefes darlığı ya da morarma olursa doktora başvurun.

Boğmacadan sonra öksürük neden haftalarca sürer?

Bakterinin toksinleri solunum yolunun örtü hücrelerine zarar verir. Bu hasar onarılırken öksürük refleksi uzun süre duyarlı kalır. Bu yüzden antibiyotik başlansa bile öksürük haftalar, bazen aylar sürebilir. Belirtilerinizde yeni ateş ya da nefes darlığı olursa doktora başvurun.

Boğmaca nasıl tedavi edilir?

Tedavide genellikle azitromisin, klaritromisin ya da eritromisin gibi makrolid antibiyotikler ve destek bakımı kullanılır. İlaç ve doz hekim tarafından kişiye göre belirlenir. Doktora danışmadan antibiyotik kullanmayın. Öksürük şurupları boğmacada yarar sağlamaz ve bebeklerde zararlı olabilir.

Bebeklerde boğmaca tehlikeli midir?

Evet. Özellikle üç aydan küçük, aşısı tamamlanmamış bebeklerde nefes durması, zatürre ve havale gibi ciddi komplikasyonlar görülebilir. Bu nedenle bebekte öksürük, morarma ya da emmeme varsa vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Birçok küçük bebek gözlem için hastaneye yatırılır.

Boğmaca olan bebekte hangi belirtiler acildir?

Öksürük sırasında ya da sonrasında morarma, nefes almayı unutma, emmeme, tekrarlayan kusmayla sıvı kaybı, havale ya da aşırı halsizlik acil değerlendirme gerektirir. Üç aydan küçük bebeklerde tipik öksürük olmadan yalnızca nefes duraklaması bile boğmaca belirtisi olabilir. Bu durumda en yakın acile gidin.

Boğmaca aşısı kaç yaşında yapılır?

Türkiye'de boğmaca aşısı karma aşı içinde bebeklikte 2., 4. ve 6. aylarda, sonrasında pekiştirme dozları olarak ilerleyen yaşlarda yapılır. Güncel takvim değişebileceği için aile hekiminize ya da sağlık ocağına danışın. Eksik kalan dozlar sonradan tamamlanabilir.

Aşılar yetişkinler için de gerekli midir?

Aşı ile kazanılan bağışıklık zamanla azalır, bu nedenle ergen ve yetişkinlerde pekiştirme dozu (Tdap) önerilebilir. Özellikle bebeklerle temas eden yakınlar, bakıcılar ve sağlık çalışanları için önemlidir. Kimde, ne zaman gerektiğine hekim karar verir.

Boğmaca aşısı hamilelikte yapılır mı?

Gebelere, doğacak bebeği ilk aylarda korumak için her gebelikte, genellikle 27-36. haftalar arasında Tdap aşısı önerilir. Anne antikorları plasenta yoluyla bebeğe geçer. Gereklilik ve zamanlama hekim tarafından kişiye göre değerlendirilir.

Boğmaca aşısının yan etkileri olur mu?

Enjeksiyon yerinde ağrı, kızarıklık, hafif ateş ve huzursuzluk sık görülür ve genellikle birkaç gün içinde geçer. Ciddi alerjik reaksiyonlar çok nadirdir. Daha önce aşıya ağır tepki verdiyseniz bir sonraki dozdan önce hekiminize danışın.

Boğmaca tekrar eder mi?

Evet, tekrarlayabilir. Hastalığı geçirmek ya da aşı olmak ömür boyu tam koruma sağlamaz, koruma yıllar içinde azalır. Tekrarlayan boğmaca genellikle daha hafif seyreder ve çoğu zaman uzun süren öksürük olarak geçer.

Boğmaca ile temas ettim, ne yapmalıyım?

Hasta kişiyle yakın temas eden, özellikle bebek, gebe, aşısız çocuk ve bunlara bakım verenler hekime başvurmalıdır. Belirti olmasa bile koruyucu antibiyotik gerekebilir. Temas sonrası yaklaşık 3 hafta boyunca öksürük ve ateş açısından izlem önerilir.

Yalancı boğmaca nedir?

Yalancı boğmaca resmi bir tanı adı değildir. Boğmacaya benzeyen ama Bordetella pertussis'in neden olmadığı öksürük tablolarına halk arasında verilen addır. Başka bakteriler ya da virüsler benzer belirti yapabilir. Ayrımı hekim muayene ve laboratuvar testiyle yapar.

Kaynaklar

  1. NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Whooping cough
  2. MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Whooping Cough
  3. Çocuk Dergisi (DergiPark). Boğmaca Enfeksiyonunun Tanı ve Tedavisi
  4. Çocuk Dergisi (DergiPark). Boğmacada Korunma Prensipleri
  5. Kocatepe Tıp Dergisi (DergiPark). BOĞMACA HASTALIĞININ LABORATUVAR TANISINDA KÜLTÜR VE POLİMERAZ ZİNCİR REAKSİYONUNUN DEĞERLENDİRİLMESİ
İlgili Tedaviler 1İlgili Ameliyatlar 0