Anksiyete Bozukluğu
Anksiyete bozukluğu, aşırı ve kontrol edilmesi zor kaygının günlük yaşamı, işi ve ilişkileri bozduğu ruhsal bir hastalıktır. Psikoterapi ve gerektiğinde ilaç tedavisiyle belirtiler büyük ölçüde kontrol altına alınabilir.

Özet
Anksiyete bozukluğu, kişinin durumla orantısız, uzun süren ve kontrol etmekte zorlandığı kaygı yaşadığı, bu kaygının günlük yaşamı belirgin biçimde bozduğu ruhsal bir hastalıktır. Herkes zaman zaman kaygı duyar ve bu normaldir. Hastalıktan söz edebilmek için kaygının süresi, şiddeti ve işlev kaybına yol açması gerekir.
Anksiyete bozuklukları ruhsal hastalıklar içinde en sık görülen gruptur. Çoğunlukla çocukluk, ergenlik ve genç erişkinlik döneminde başlar. Tedavide ilk seçenekler psikoterapi (özellikle bilişsel davranışçı terapi) ve gerektiğinde antidepresan grubu ilaçlardır. Tanı ve tedavi için psikiyatri uzmanına başvurulmalıdır. Erken başvuru, belirtilerin kontrol altına alınmasını kolaylaştırır.
Hakkında
Anksiyete Bozukluğu Nedir?
Kaygı, olası bir tehlikeye karşı verdiğimiz doğal bir tepkidir. Anksiyete bozukluğunda ise bu tepki gerçek tehlikeyle orantısızdır, uzun sürer ve kişi kaygısını kontrol edemez. Kişi çoğu durumda olabilecek en kötü sonucu düşünür, bedeninde gerginlik ve çarpıntı gibi belirtiler yaşar ve kaçınma davranışları gelişebilir. Bu durum iş, okul ve ilişkilerde güçlük yaratır.
Aşırı el yıkama gibi tekrarlayan davranışlar genellikle obsesif kompulsif bozukluğun belirtisidir ve ayrı bir tanı olarak değerlendirilir.
Anksiyete Bozukluğu Türleri
Anksiyete bozuklukları tek bir hastalık değil, bir hastalık grubudur. Başlıca türleri şunlardır.
Yaygın Anksiyete Bozukluğu
Sağlık, para, iş ya da aile gibi birçok konuda aşırı ve kontrol edilmesi güç endişenin en az 6 ay boyunca çoğu günde sürmesiyle tanınır. Kişi sürekli gergindir, çabuk yorulur, uykusu bozulur ve odaklanmakta zorlanır. Yaşam boyu görülme sıklığı yaklaşık yüzde 5 civarındadır.
Panik Bozukluğu ve Panik Atak
Panik atak, aniden başlayan ve birkaç dakika içinde doruğa çıkan yoğun korku nöbetidir. Çarpıntı, terleme, titreme, nefes darlığı hissi, göğüste sıkışma ve ölüm korkusu görülebilir. Atak genellikle yarım saat içinde kendiliğinden geçer. Ataklar tekrarlar ve kişi yeni atak korkusuyla yaşamını kısıtlarsa panik bozukluğundan söz edilir.
Sosyal Kaygı Bozukluğu
Başkaları tarafından yargılanma, utanç duyma korkusuyla topluluk önünde konuşma, yemek yeme ya da tanımadığı kişilerle konuşma gibi durumlardan belirgin kaçınma görülür. Çoğunlukla ergenlikte başlar. Kişi bu durumlarda kızarma, titreme ya da ses titremesi yaşayabilir.
Fobiler ve Agorafobi
Özgül fobide belirli bir nesne ya da durumdan (yükseklik, hayvan, enjeksiyon, kapalı alan gibi) aşırı korku duyulur. Agorafobide ise kalabalık, toplu taşıma, açık ya da kapalı alan gibi yerlerde kaçmanın zor olacağı ya da yardım alınamayacağı endişesi nedeniyle bu yerlerden kaçınılır. Agorafobi sıklıkla panik bozukluğuyla birlikte görülür.
Ayrılma Kaygısı Bozukluğu ve Seçici Konuşmazlık
Ayrılma kaygısı bozukluğu, bağlanılan kişilerden ayrılma konusunda aşırı korku ve sıkıntıdır; çocuklarda sık görülür, erişkinlerde de olabilir. Seçici konuşmazlıkta çocuk evde rahat konuşurken okul gibi belirli ortamlarda konuşamaz. Her ikisinde de çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi önemlidir.
Tıbbi Duruma Bağlı Anksiyete
Tiroid hastalıkları, kalp ritim bozuklukları, astım ve bazı ilaçlar ya da maddeler anksiyete benzeri belirtilere yol açabilir. Bu nedenle tanı sırasında bedensel nedenler de araştırılır.
Tedavi Seçenekleri
Psikoterapi: Bilişsel davranışçı terapi (BDT) anksiyete bozukluklarında en iyi kanıta sahip yöntemdir. Kaygıyı artıran düşünce kalıplarını fark etmeyi, kaçınma davranışlarını azaltmayı ve kaygıyla baş etme becerilerini öğretir. Genellikle haftalık seanslarla birkaç ay sürer.
İlaç tedavisi: Seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI) ve serotonin-noradrenalin geri alım inhibitörleri (SNRI) gibi antidepresanlar uzun süreli tedavide ilk seçenektir. Etkileri genellikle 2-6 hafta içinde belirginleşir ve ilaç hekim önerisiyle düşük dozdan başlanıp ayarlanır. Bu ilaçlar bağımlılık yapmaz, ancak ani bırakılmamalıdır. Benzodiazepin grubu sakinleştiriciler hızlı rahatlatsa da bağımlılık riski nedeniyle yalnızca kısa süreli ve hekim kontrolünde kullanılır. Hiçbir ilacı doktora danışmadan başlamayın, doz değiştirmeyin ya da bırakmayın.
Yaşam tarzı: Düzenli egzersiz, düzenli uyku, kafein ve alkolü sınırlama, gevşeme ve nefes egzersizleri tedaviyi destekler ancak tek başına yeterli olmayabilir. Bitkisel ürün ve takviyelerin anksiyetedeki etkisine dair bilimsel kanıt sınırlıdır; kullanmadan önce doktorunuza danışın.
Nedenleri
Anksiyete bozukluğunun tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, beyindeki kaygı ve korku devrelerinin çalışması, yaşam deneyimleri ve çevresel stresler birlikte rol oynar. Bu etkenlerin bir araya gelmesi bozukluğun ortaya çıkma olasılığını artırır, ancak hepsine sahip olan herkeste hastalık gelişmez.
Genetik ve Biyolojik Etkenler
Ailede anksiyete bozukluğu bulunması riski artırır. Beyinde serotonin, noradrenalin ve GABA gibi sinyal maddelerinin dengesi ile korku ve tehdit algısını yöneten bölgelerin (amigdala gibi) çalışması hastalıkla ilişkilidir.
Yaşam Olayları ve Travmalar
Çocuklukta ihmal, istismar, kayıp ve ağır stresli yaşam olayları ile travmatik deneyimler anksiyete riskini artırır. Anksiyete bozuklukları çoğunlukla çocukluk ve genç erişkinlik döneminde yavaş yavaş gelişir; stresli bir dönem belirtileri belirginleştirebilir.
Kişilik ve Mizaç Özellikleri
Çocuklukta yeni durumlara karşı çekingen ve utangaç olma (davranışsal çekingenlik), mükemmeliyetçilik ve belirsizliğe tahammülsüzlük anksiyeteye yatkınlık oluşturabilir.
Tıbbi Nedenler ve Maddeler
Aşırı çalışan tiroid (hipertiroidi), kalp ritim bozuklukları, astım ve KOAH gibi solunum hastalıkları, hormonal değişiklikler ve bazı ilaçlar anksiyeteyi tetikleyebilir ya da taklit edebilir. Aşırı kafein, alkol, sigara ve diğer maddelerin kullanımı ya da bırakılması (yoksunluk) da belirtileri artırır. Huzursuz bacak sendromu gibi uyku ve hareket bozuklukları da anksiyete ve depresyonla birlikte görülebilir.
Belirtileri
Anksiyete belirtileri hem ruhsal hem bedensel olabilir. Kişiden kişiye ve türe göre değişir. Yaygın anksiyete bozukluğunda belirtilerin çoğu günde ve en az 6 ay süren aşırı endişe ile birlikte görülmesi beklenir.
Ruhsal Belirtiler
- Sürekli endişe ve kontrol edilmesi zor kaygı, olabilecek en kötüyü düşünme
- Huzursuzluk, gerginlik, sinirlilik
- Odaklanmakta güçlük, zihnin boşalması
- Karar vermekte zorlanma, belirsizliğe tahammülsüzlük
- Kaygı veren durumlardan kaçınma
Bedensel Belirtiler
- Çarpıntı, nabzın hızlanması, nefes alıp vermede hızlanma ya da nefes darlığı hissi
- Terleme, el ve ses titremesi, ağız kuruluğu
- Kas gerginliği, baş ve boyun ağrısı, çabuk yorulma
- Uykuya dalmada güçlük ya da sık uyanma
- Karın ağrısı, bulantı, hazımsızlık, ishal gibi sindirim yakınmaları
- Baş dönmesi, ellerde karıncalanma
Panik Atak Belirtileri
Aniden başlayan yoğun korku ile birlikte çarpıntı, göğüs sıkışması, nefes darlığı, terleme, titreme, baş dönmesi, kontrolü kaybetme ya da ölüm korkusu görülür. Belirtiler birkaç dakika içinde doruğa çıkar ve genellikle yarım saatte geçer.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Kaygı günlük yaşamı, uykuyu, işi ve ilişkileri bozuyor ya da birkaç haftadan uzun sürüyorsa, panik atakları tekrarlıyorsa ya da kaygı nedeniyle bazı yerlerden kaçınıyorsanız psikiyatri uzmanına başvurun. İlk kez yaşanan, şiddetli ya da geçmeyen göğüs ağrısı, nefes darlığı, bayılma veya sol kola yayılan ağrıda panik atak olduğunu varsaymayın; 112'yi arayın ya da acile başvurun. Kendinize zarar verme veya yaşamınıza son verme düşünceleriniz varsa gecikmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin.
Tanı ve Teşhis Yöntemleri
Anksiyete bozukluğunun tanısı, psikiyatri uzmanının yaptığı ayrıntılı görüşme ve değerlendirmeyle konur. Tanıyı doğrulayan tek bir kan testi ya da görüntüleme yoktur.
Klinik Görüşme
Hekim belirtilerin ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü, günlük işleyişi nasıl etkilediğini, aile öyküsünü, kullanılan ilaç ve maddeleri sorar. Tanı, ruhsal hastalıklar sınıflama sistemlerindeki (DSM-5 gibi) ölçütlere göre konur. Örneğin yaygın anksiyete bozukluğunda aşırı endişenin en az 6 ay sürmesi gerekir; panik bozukluğunda ise tekrarlayan beklenmedik panik ataklar ve atak sonrası en az 1 ay süren endişe aranır.
Ölçekler
Görüşmeye yardımcı olarak GAD-7 ya da Beck Anksiyete Envanteri gibi anketler kullanılabilir. Bunlar şiddeti değerlendirmeye yarar, tek başına tanı koydurmaz.
Bedensel Nedenlerin Araştırılması
Belirtilerin başka bir hastalıktan kaynaklanıp kaynaklanmadığını anlamak için gerektiğinde fizik muayene, kan tahlilleri (tiroid hormonları gibi), elektrokardiyografi (EKG) ve diğer tetkikler yapılır. Kalp, tiroid, solunum hastalıkları ve ilaç ya da madde etkileri ayırt edilmelidir. Depresyon, obsesif kompulsif bozukluk ve travma sonrası stres bozukluğu gibi eşlik edebilen durumlar da değerlendirilir. Psikologlar psikolojik değerlendirme ve psikoterapide görev alır; ilaç tedavisi ve tıbbi ayırıcı tanı hekim sorumluluğundadır.
Risk Faktörleri
Risk faktörleri hastalık geliştirme olasılığını artıran durumlardır, hastalığın kesin gelişeceği anlamına gelmez.
- Aile öyküsü: Anne, baba ya da kardeşte anksiyete bozukluğu veya depresyon olması riski artırır.
- Cinsiyet: Anksiyete bozuklukları kadınlarda yaklaşık iki kat daha sık görülür.
- Çocuklukta çekingen mizaç: Yeni durumlardan kaçınan, aşırı utangaç çocuklarda risk daha yüksektir.
- Olumsuz çocukluk deneyimleri ve travma: İstismar, ihmal, ebeveyn kaybı ve şiddet tanıklığı.
- Süregelen stres: Ekonomik zorluklar, iş ya da ilişki sorunları, ayrılık ve yas gibi uzun süren stres kaynakları.
- Kronik hastalıklar: Tiroid hastalıkları, kalp hastalığı, kronik ağrı, diyabet gibi uzun süreli tıbbi sorunlar.
- Madde ve kafein kullanımı: Aşırı kafein, alkol, sigara ve uyuşturucu madde kullanımı.
- Diğer ruhsal hastalıklar: Depresyon ve başka anksiyete bozukluklarının varlığı.
Komplikasyonları
Tedavi edilmeyen anksiyete bozukluğu zamanla kişinin yaşam kalitesini ve sağlığını etkileyebilir.
Depresyon
Anksiyete bozukluğu olan kişilerde depresyon sık eşlik eder. İkisi birlikte olduğunda belirtiler daha ağır seyredebilir ve toparlanma zorlaşabilir. Bu nedenle ikisi için birlikte değerlendirme yapılması önemlidir.
Madde Kullanımı
Bazı kişiler kaygıyı bastırmak için alkol, sakinleştirici ya da başka maddelere yönelebilir. Bu, kısa süreli rahatlama sağlasa da kaygıyı uzun vadede artırır ve bağımlılık riskini yükseltir.
Uyku ve Bedensel Sorunlar
Uykusuzluk, kronik yorgunluk, baş ve kas ağrıları, sindirim sorunları görülebilir. Uzun süreli anksiyetenin kalp ve damar sağlığı üzerinde olumsuz etkisi olabileceğine dair çalışmalar vardır. Uyku sorunları tedavi edilmezse sürebilir.
Sosyal Çekilme ve İşlev Kaybı
Kaygı veren yerlerden ve durumlardan kaçınma zamanla sosyal yaşamı, eğitimi ve iş hayatını kısıtlayabilir; verim düşer, ilişkiler zedelenir ve kişi evden çıkmakta zorlanabilir.
Kendine Zarar Verme ve İntihar Düşüncesi
Anksiyete bozuklukları, özellikle depresyonla birlikte olduğunda, intihar düşüncesi ve girişimi riskini artırabilir. Yaşamınıza son verme ya da kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeden 112'yi arayın, en yakın acil servise gidin ya da güvendiğiniz bir yakınınıza durumu bildirin. Bu düşünceler tedavi edilebilir bir hastalığın belirtisidir ve yardım alınabilir.
Nasıl Önlenir
Anksiyete bozukluğunu tamamen önlemenin kesin bir yolu yoktur, çünkü genetik ve yaşam olayları gibi kontrol edilemeyen etkenler de rol oynar. Ancak riski azaltmak ve belirtilerin ağırlaşmasını önlemek için bazı adımlar yararlıdır.
- Erken yardım alın: Kaygı günlük yaşamı bozmaya başladığında beklemeden psikiyatri uzmanına başvurmak, tablonun kronikleşmesini önlemeye yardımcı olur. Çocuk ve ergenlerde erken destek özellikle önemlidir.
- Stresle baş etme becerileri geliştirin: Gevşeme, yavaş ve derin nefes egzersizleri, problem çözme ve zaman yönetimi yararlıdır.
- Düzenli egzersiz ve uyku: Haftada çoğu gün orta düzeyde fiziksel aktivite ve düzenli uyku saatleri kaygıyı azaltmaya yardımcı olur.
- Kafein, alkol ve sigarayı sınırlayın: Bu maddeler belirtileri tetikleyebilir ya da artırabilir. Uyuşturucu maddelerden uzak durun.
- Sosyal destek: Güvendiğiniz kişilerle konuşmak ve sosyal bağları sürdürmek koruyucudur.
- Kaçınma davranışını kırın: Korkulan durumlardan sürekli kaçınmak kaygıyı pekiştirir. Terapist eşliğinde kademeli yüzleşme daha etkilidir.
Tedavi Seçenekleri
İlgili tedaviler
Sık Sorulan Sorular
Anksiyete bozukluğu nedir?
Anksiyete bozukluğu, kaygının durumla orantısız, uzun süren ve kontrol edilmesi zor hâle geldiği, günlük yaşamı, işi ve ilişkileri bozduğu ruhsal bir hastalıktır. Yaygın anksiyete, panik bozukluğu, sosyal kaygı ve fobiler gibi türleri vardır. Tanı için psikiyatri uzmanına başvurulmalıdır.
Anksiyete ile normal kaygı arasındaki fark nedir?
Kaygı herkesin yaşadığı, tehlikeye karşı doğal bir tepkidir ve genellikle durum geçince diner. Anksiyete bozukluğunda kaygı durumla orantısızdır, kontrol edilmesi zordur, uzun sürer (yaygın anksiyetede genellikle en az 6 ay) ve iş, okul ya da ilişkileri bozar. Bu ayrımı bir psikiyatri uzmanı yapar.
Anksiyete bozukluğunun belirtileri nelerdir?
Sürekli endişe, huzursuzluk, odaklanma güçlüğü, uyku sorunları ve kas gerginliği ruhsal ve genel belirtilerdir. Çarpıntı, terleme, titreme, nefes darlığı hissi, baş dönmesi ve sindirim yakınmaları gibi bedensel belirtiler de sık görülür. Belirtiler başka hastalıklarla karışabildiği için doktor değerlendirmesi gerekir.
Anksiyete atağı (panik atak) nedir, ne kadar sürer?
Panik atak, aniden başlayan ve birkaç dakika içinde doruğa çıkan yoğun korku nöbetidir; çarpıntı, nefes darlığı, terleme ve ölüm korkusu eşlik edebilir. Genellikle yarım saat içinde kendiliğinden geçer. Ataklar tekrarlıyorsa ve yeni atak korkusu yaşamı kısıtlıyorsa panik bozukluğu olabilir ve tedavi gerekir.
Panik atak sırasında ne yapılmalı?
Atağın birkaç dakika içinde doruğa çıkıp geçeceğini hatırlamak, güvenli bir yerde oturmak ve yavaş, derin nefes almak (burundan alıp ağızdan yavaşça vermek) rahatlatabilir. Kafein gibi uyarıcılardan kaçının. Ataklar sıkça tekrarlıyorsa psikiyatri uzmanına başvurun.
Panik atakta göğüs ağrısı kalp krizi midir?
Panik atakta göğüs ağrısı ve çarpıntı sık görülür, ancak aynı belirtiler kalp krizinde de olur. İlk kez yaşanan, şiddetli ya da geçmeyen göğüs ağrısı, nefes darlığı, sol kola yayılan ağrı ya da bayılma varsa 112'yi arayın veya acile başvurun. Panik atak tanısı, kalp hastalığı dışlandıktan sonra konur.
Anksiyete bozukluğu nedenleri nelerdir?
Genetik yatkınlık, beyindeki kaygı devrelerinin çalışması, çocukluk dönemi olumsuz deneyimleri, travma, süregelen stres ve mizaç özellikleri birlikte rol oynar. Tiroid hastalığı, bazı ilaçlar, kafein ve madde kullanımı da belirtileri tetikleyebilir. Tek bir neden yoktur.
Anksiyete bozukluğu kalıtsal mıdır?
Ailede anksiyete bozukluğu olması riski artırır, ancak tek bir gen sorumlu değildir; çevre ve yaşam olayları da etkilidir. Aile öyküsü olması hastalığın kesin gelişeceği anlamına gelmez.
Anksiyete hastalığının tedavisi var mı, tedavi nasıl yapılır?
Evet, anksiyete bozuklukları tedavi edilebilir. İlk seçenekler bilişsel davranışçı terapi ve gerektiğinde SSRI ya da SNRI grubu antidepresanlardır; çoğu hastada belirtiler büyük ölçüde kontrol altına alınır. Tedavi süresi ve yanıtı kişiden kişiye değişir ve nüks olabilir; plan psikiyatri uzmanı tarafından belirlenir.
Anksiyete ilaçları bağımlılık yapar mı?
Uzun süreli tedavide ilk seçenek olan SSRI ve SNRI grubu antidepresanlar bağımlılık yapmaz, ancak etkileri 2-6 hafta içinde belirginleşir ve ani bırakılmamalıdır. Benzodiazepin grubu sakinleştiriciler bağımlılık riski taşıdığı için ancak kısa süre ve hekim kontrolünde kullanılır. İlaçları doktorunuza danışmadan başlamayın, değiştirmeyin ya da bırakmayın.
Anksiyete hastalığı nasıl geçer, ne kadar sürer?
Tedavi doğru tanıyla başlar ve psikoterapi, ilaç ya da ikisinin birlikte kullanımıyla sürer. Psikoterapi genellikle birkaç ay, ilaç tedavisi çoğu zaman en az 6-12 ay sürer; süre hastalığın şiddetine ve yanıta göre değişir. Belirtiler düzelse de nüks olabilir, bu nedenle takip önemlidir.
Anksiyete hastalığı tedavi edilmezse ne olur?
Tedavi edilmeyen anksiyete zamanla sürebilir ve depresyon, uyku sorunları, madde kullanımı, sosyal çekilme ve iş ya da okul başarısında düşüşe yol açabilir. Depresyonla birlikte olduğunda intihar düşüncesi riski artabilir. Kendinize zarar verme düşünceniz varsa 112'yi arayın veya en yakın acile gidin.
Anksiyete bedensel belirtiler verir mi, vücuda zarar verir mi?
Evet, anksiyete çarpıntı, terleme, titreme, kas gerginliği, baş ağrısı, sindirim yakınmaları ve uyku sorunları gibi bedensel belirtiler verebilir. Uzun süren anksiyetenin kalp ve damar sağlığı ile ilişkili olabileceği bildirilmiştir. Bu belirtiler başka hastalıklarla da karışabildiği için ilk kez ortaya çıktığında doktor değerlendirmesi önemlidir.
Anksiyete şizofreniye dönüşür mü?
Hayır, anksiyete bozukluğu şizofreniye dönüşmez. Ancak anksiyete bozuklukları depresyon, madde kullanımı ve başka ruhsal sorunlarla birlikte görülebilir, bu yüzden tam bir psikiyatrik değerlendirme önemlidir.
Anksiyete çocuklarda görülür mü?
Evet. Anksiyete bozuklukları çocukluk ve ergenlikte sık görülür; ayrılma kaygısı, seçici konuşmazlık, sosyal kaygı ve özgül fobiler en sık türleridir. Çocuğun okula gitmek istememesi, sürekli karın ağrısı ya da uyku sorunu gibi belirtiler kaygıyla ilişkili olabilir. Çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi ve bilişsel davranışçı terapi etkilidir.
Kafein, sigara ve alkol anksiyeteyi artırır mı?
Evet. Kafein çarpıntı ve huzursuzluğu artırabilir, nikotin uyarıcı etki yapar, alkol kısa süreli rahatlatsa da etkisi geçerken kaygıyı artırabilir. Bu maddeleri azaltmak panik ataklarının ve uyku sorunlarının sıklığını azaltmaya yardımcı olabilir.
Anksiyete hastalığı askerliğe engel midir?
Bu durum hastalığın türüne, şiddetine ve tedavi geçmişine göre askeri sağlık kurulunun değerlendirmesine bağlıdır. Daha önce tedavi gördüyseniz raporlarınızı ve kullandığınız ilaç bilgilerini yanınızda bulundurun; karar yetkili sağlık kurulu tarafından verilir.
Anksiyete için hangi bölüme başvurulur ve ne zaman doktora gidilmeli?
Psikiyatri bölümüne başvurulur. Kaygı birkaç haftadan uzun sürüyor, uykuyu, işi ya da ilişkileri bozuyor ya da panik atakları tekrarlıyorsa beklemeden başvurun. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.
Kaynaklar
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Generalised anxiety disorder (GAD)
- NHS (İngiltere Ulusal Sağlık Servisi). Panic disorder
- MedlinePlus (ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi). Anxiety
- Cleveland Clinic. Anxiety Disorders: Causes, Symptoms, Treatment & Types
- Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar (DergiPark). Yetişkin Ayrılma Anksiyetesi Bozukluğu: Bir Gözden Geçirme
- Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi Sağlık Bilimleri ve Araştırmaları Dergisi (DergiPark). Çocukluk Çağı Kaygı Bozuklukları ve Bilişsel Davranışçı Terapi Müdahaleleri